Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

16 sierpnia 2018

NR 16 (Lipiec 2016)

Świstak

0 195

Ten duży krewniak wiewiórek jest zwierzęciem wysokogórskim, żyjącym na halach, czyli górskich łąkach powyżej górnoreglowych borów i strefy kosodrzewiny. Dawniej był prześladowany gł. dla tzw. świstaczego sadła, obecnie dzięki ścisłej ochronie gatunkowej, staje się liczniejszy. 

Świstak Marmota marmota jest sporym gryzoniem – wielkość osobników dorosłych jest porównywalna z rozmiarami kota domowego. Zwarty tułów i dość długi ogon, nadają sylwetce świstaka charakterystyczny, nieco ociężały wygląd. Widać to, gdy spokojnie się przemieszcza na szeroko rozstawionych łapach, w kołyszący – jak u kaczek – sposób. Ale niezgrabność świstaków jest tylko pozorna – potrafią one dość szybko biegać i sprawnie przeskakiwać nieduże przeszkody oraz dobrze się wspinać po skałach. 

Dorosłe świstaki osiągają przeciętnie 60–70 cm długości, z czego na ogon przypada do 15–17 cm. Waga świstaków silnie zmienia się w skali roku – samce wiosną (po zakończeniu snu zimowego) ważą zazwyczaj od 2,7 do 3,4 kg, ale po okresie letniego i wczesnojesiennego intensywnego żerowania, osiągają one wagę ponad 5 kg, a niektóre przekraczają nawet 6 kg. Nieco mniejsze samice wiosną ważą 2,5–3 kg. 

Futro świstaka tworzą włosy okrywowe, które są dłuższe, grubsze i mocniejsze od tzw. podszerstka, złożonego z ciemniejszych i bardziej zwartych włosów wełnistych. 

Umaszczenie poszczególnych osobników świstaka jest zmienne i zawiera się w zakresie od rdzawobrązawego po ciemnoszare, przy czym świstaki z Tatr są jaśniejsze, bardziej siwo brązowe, od swych pobratymców z Alp, u których dominują barwy ciemnobrązowe, niejednokrotnie z rudym odcieniem. 

Zwiększający się areał 

Naturalny zasięg świstaka obejmuje Alpy (od południowo wschodniej Francji, przez północne Włochy, Szwajcarię, po skrajnie południowe Niemcy i zachodnią Austrię) oraz Tatry (po polskiej i słowackiej stronie). Jednak w ostatnich 150 latach dokonano w różnych częściach Europy szeregu translokacji świstaków na niezamieszkałe przez ten gatunek obszary górskie. Introdukcje dotyczyły gł. świstaków alpejskich Marmota marmota marmota, które osiedlono m. in. w Pirenejach, Masywie Centralnym, Ju­rze, Wogezach, Szwarcwaldzie i Apeni­nach oraz niektórych pasmach Alp Wschodnich, gł. w Słowenii oraz centralnej Austrii, a także w rumuńskiej części Karpat Wschodnich i Południowych. Na przełomie XIX i XX w. dokonano nieudanej introdukcji alpejskiego podgatunku w Karkonoszach. 

Świstaka tatrzańskiego Marmota marmota latirostris wprowadzono na przełomie XX i XXI w. we wschodnią część Karpat na obszarze Ukrainy. 

Natomiast niejasny status posiada populacja świstaka, zasiedlająca na Słowacji Niżne Tatry. Część badaczy uważa tą populację za naturalną, natomiast inni sygnalizują jej pochodzenie z introdukcji w latach 1859–1867, przy czym część naukowców podaje, iż dokonano tego z użyciem podgatunku tatrzańskiego, a inni z kolei, że translokowano tam świstaki z Alp austriackich. 

W dawnych wiekach, kiedy rozwijająca się gospodarka pasterska wymuszała trzebież wysokogórskich borów górnoreglowych, areał świstaka potencjalnie mógł się rozszerzać, ale wzrastająca presja łowiecka, powodowało redukcję jego liczebności i zanik niektórych stanowisk. 

Środowisko życia

Biotopem świstaka są wysokogórskie łąki, położone powyżej górnej granicy lasu. W polskich Tatrach większość stanowisk świstaka znajduje się na wysokości pomiędzy 1750, a 2000 m n.p.m., więc na obszarze górskich hal i turni. Najniższe stanowisko znajduje się na wysokości 1350, a najwyższe na 2300 m n.p.m. W części stanowisk, świstak występuje na otwartych terenach w strefie kosodrzewiny, a nawet górnoreglowych świerczyn, tam gdzie dokonano wcześniej rozległych wyrębów. Świstak preferuje miejsca nasłonecznione oraz zasobne w głęboką warstwę gleby, z racji kopania głębokich nor. 

Świstak preferuje te obszary łąk wysokogórskich, gdzie licznie rosną atrakcyjne dla niego – pod względem pokarmowym – gatunki roślin, jak np. różne trawy, a zwłaszcza wiechlina granitowa oraz rośliny zielne, np. goryczka kropkowana, kosmatka brunatna, podbiałek alpejski, kuklik górski, marchwica pospolitą. Penetruje też obszary, na których rośnie m. in. bartsia alpejska, bodziszek leśny, borówka czarna, ciemiężyca zielona, dzwonek alpejski i wąskolistny, jaskier halny, koniczyna brunatna, kozłek bzowy, macierzanka halna i nadobna, nawłoć alpejska, omieg górski, podbiałek alpejski, sasanka alpejska, siekiernica górska i urdzik karpacki. 

Jednocześnie świstak wyszukuje optymalne miejsca do lokowania nor, które zapewniają mu bezpieczeństwo przed wrogami oraz przeżycie ok. siedmiu zimowych miesięcy. Stąd istotna jest miąższość gruntu oraz układ warstw wodonośnych, mających wpływ na uniknięcie pojawienia się w norze wody. Komora nory gniazdowej i zimowej wyścielona jest sianem, które nie jest wykorzystywane przez świstaki jako pożywienie. Obserwowano zbieranie przez świstaki pozostawionych przez turystów chusteczek i wykorzystywanie ich jako wyściółki. Charakterystyczna dla świstaka jest obecność w każdej z nor latryny, które lokowane są w uchyłkach bocznych korytarzy. Tylko w nich świstak załatwia swoje potrzeby fizjologiczne. Poza tym świstacze latryny tworzone są na powierzchni gruntu, z reguły w zagłębieniach pod skałami.

Świstacza społeczność

Świstaki żyją w klanach rodzinnych, które najczęściej składają się z kilku–kilkunastu osobników, zazwyczaj od 4 do 10–12, czasami nawet do 15 osobników. Rodzinę świstaczą tworzy dominująca para i jej potomstwo z ostatnich lat oraz adoptowane młodociane osobniki, wywodzące się z innych rodzin lub klanów. Świstaczą kolonię może tworzyć kilka rodzin. Powierzchnia terytorium jednego klanu sięga 2,5 ha. Patrolowaniem jego granic zajmuje się dominujący samiec, który systematycznie zaznacza teren swoim zapachem. Oznaczone terytorium klanu bronione jest przez dominującego samca przed osobnikami z sąsiednich kolonii. Na widok natręta samiec najpierw stroszy sierść oraz macha pionowo zadartym ogonem. Jeśli takie zachowanie nie odstrasza natręta, dochodzi do walki, w której świstaki zadają rany, używając w walce siekaczy. Walka między samcami może trwać nawet cały dzień. Natomiast osobniki młode mogą bez obawy odwiedzać nawet centrum terytorium obcej kolonii, ponieważ są traktowane jako potencjalni kandydaci do adopcji.

Świstaki są socjalnymi zwierzętami, co przejawia się w różnego typu wspólnych działaniach, jak np. budowa nor czy wzajemna pomoc w pielęgnacji futra. Młode bawią się razem, siłując się lub goniąc się nawzajem po obszarze kolonii. Spotykające się świstaki, trącają się nosami i obwąchują. Czasami dają wyraz podnieceniu, poruszając ogonami w górę i dół. W kontaktach między sobą, świstaki wydają różne dźwięki, określane jako piski i pomruki.

Świstaki komunikują się także za pomocą świstów (stąd nazwa gatunku!), a raczej krzyków, ponieważ owo „świstanie” wykonywane jest przy otwartym pyszczku. Ostrzega on członków klanu przed niebezpieczeństwem. Wyróżnia się kilka odmiennych „świstów” alarmowych. Na widok czworonoga lub człowieka, świstak reaguje serią „świstów” o średnim natężeniu i przechodzą do najbliższej nory, kontrolując u jej wylotu zachowanie intruza. Natomiast pojedynczy ostry „świst” sygnalizuje pojawienie się orła – wówczas świstaki szybko uciekają i najczęściej chowają się w tzw. norach ucieczkowych. Nory te, zwane też awaryjnymi, bądź ratunkowymi, są krótkie (ok. 1 m długości) i zazwyczaj nie posiadają rozgałęzień. Świstaki starają się pokryć swoje terytorium siecią nor ucieczkowych, stąd na obszarze kolonii znajduje się do 20 takich kryjówek. Z reguły świstaki nie oddalają się dalej niż 15 m od najbliższej nory.

Świstaczą kolonię może tworzyć kilka rodzin. Powierzchnia terytorium jednego klanu sięga 2,5 ha. Patrolowaniem jego granic zajmuje się dominujący samiec, który systematycznie zaznacza teren swoim zapachem.


Czas wiosny i lata

Aktywność letnia świstaka rozpoczyna się od przebudzenia ze snu zimowego, co ma miejsce na przełomie kwietnia i maja. Najwcześniejsze pojawienie się świstaków w polskiej części Tatr notowano 22 kwietnia. Czas trwania aktywności wiosenno–letniej trwa przecięt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy