Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pomysł na lekcję

5 listopada 2019

NR 36 (Listopad 2019)

Szkolna wyprawa naukowa do Tucholskiego Parku Krajobrazowego, czyli w Krainie Borowej Ciotki

0 19

Okres końcówki roku szkolnego oraz jego początku sprzyja wyjazdom naukowym, a przede wszystkim warsztatom terenowym. Poznawanie przyrody oraz procesów w niej zachodzących w bezpośrednim kontakcie jest najbardziej inspirujące zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli, a idee zielonych szkół coraz częściej powracają do kalendarza roku szkolnego. Aktywizujące formy oraz metody pracy, a zarazem penetracja nowego obszaru to gratka dla młodych odkrywców, dla których wiele oczywistych dla nas – nauczycieli – procesów, jest cały czas owianych tajemnicą. Dobrym miejscem do przeprowadzenia inspirujących zajęć dydaktycznych jest obszar Tucholskiego Parku Krajobrazowego. Różnorodność przyrodnicza, a także historia i kultura tego miejsca spowodują, że prowadzone przez nas warsztaty będą miały charakter wielowymiarowy, mieszczący w swoim zakresie treści przyrodniczo-humanistyczne STEAM. Dokładnie tak stało się we wrześniu 2019 r., gdy uczniowie kl. VIII Szkoły Podstawowej im. Kazimierza Nowaka w Dąbrówce rozpoczęli realizację międzynarodowego projektu eTwinning pt. Local and global change Agents, który współtworzą wraz z uczniami z Turcji i Portugalii (strona internetowa projektu: https://twinspace.etwinning.net/90540/home).

Naszą wędrówkę należy rozpocząć od lokalizacji obszaru chronionego, który przyrodnikom powinien kojarzyć się z obszarem mezoregionu Bory Tucholskie. Mimo że historycznie Tuchola to stolica Borów Tucholskich, to na terenie gminy Tuchola nie ma skrawka parku narodowego. Znajduje się tutaj wspomniany już park krajobrazowy. Na pierwszy rzut oka opisywana okolica to zwarty kompleks borów sosnowych o dużej powierzchni i brak ośrodków przemysłowych. Jednak obszar ten nie ma nic wspólnego z monotonią. Rzeźba powierzchni ma charakter młodoglacjalny, o czym świadczy duża liczba zachowanych w krajobrazie utworów polodowcowych. Teren jest urozmaicony także przez liczne rozcięcia erozyjne w postaci dolin i rynien, którymi płyną rzeki i strumienie. Wśród nich rzeka Brda – nizinna rzeka o charakterze rzeki górskiej ze stromymi stokami oraz wartkim nurtem. Stanowi ona oś hydrologiczną terenu. Atrakcji przyrodniczych na tym obszarze nie brakuje, mimo że niedawno przeszedł na tym obszarze niszczycielski żywioł, o którego sile i charakterze także można opowiedzieć młodym adeptom nauki.

Różnorodność biologiczna Tucholskiego Parku Krajobrazowego 


Na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego stwierdzono 43 gatunki flory podlegające ochronie całkowitej i 16 gatunków podlegających ochronie częściowej, a na szczególną uwagę zasługują następujące grupy roślinności:
relikty glacjalne: trzcinnik prosty (Calamagrostis stricta), bagno zwyczajne (Ledum palustre), fiołek torfowy (Viola epipsila), bażyna czarna (Empetrum nigrum), brzoza niska (Betula humilis), gwiazdnica grubolistna (Stellaria crassifolia), żurawina drobnolistkowa (Vaccinium microcarpum);

  • relikty postglacjalne: wyblin jednolity (Microstylis monophyllos), wątlik błotny (Malaxis paludosa), grzybień północny (Nymphaea candida);
  • rośliny atlantyckie: kłoć wiechowata (Cladium mariscus), rosiczka pośrednia (Drosera intermedia),
  • rośliny przyśródziemnomorskie: jarząb brekinia (Sorbus torminalis),
  • rośliny stepowe (występują zazwyczaj na stokach Brdy): dzwonek syberyjski (Campanula sibirica), ostrołódka kosmata (Oxytropis pilosa), wężymord stepowy (Scorzonera purpurea).

Wyjątkowo bogata jest flora porostów, mimo że wzrasta zagrożenie ich wegetacji wywołane przez działania gospodarcze oraz zanieczyszczenia powietrza. Na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego występuje ich około 200 gatunków, z których obserwowane są także gatunki prawnie chronione oraz zagrożone – umieszczone na krajowej Czerwonej Liście Porostów. 

Fot. 1. Tu rósł gęsty bór – fragment zniszczeń wywołanych przez nawałnicę w 2017 r

 

Wyróżnić można m.in. chrobotka alpejskiego (Cladonia alpestris), chrobotka leśnego (Cladonia arbuscula), chrobotka najeżonego (Cladonia impexa), płucnicę modrą (Platismatia glauca) oraz płucnicę zieloną (Cetraria chlorophylla). 

Roślinność obszaru Tucholskiego Parku Krajobrazowego tworzy ciekawe ekosystemy, m.in. śródleśne torfowisko, gdzie dominują turzycowiska oraz mszar wysokotorfowiskowy (rezerwat Bagno Grzybna). Gatunki charakterystyczne dla rezerwatu to: bażyna czarna (Empetrum nigrum), turzyca bagienna (Carex limosa), rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia), bagno zwyczajne (Ledum palustre). W rezerwacie Dolina Rzeki Brdy dominują lasy, a w rozszerzeniach doliny znajdują się mokradła, starorzecza oraz łąki. Wśród zbiorowisk leśnych wyróżnia się: subkontynentalny bór świeży (Peucedano-Pinetum), klonowo-lipowy grąd zboczowy (Aceri-Tilietum), grąd subkontynentalny (Tilio-Carpinetum), łęg jesionowo-olszowy (Circaeo-Alnetum) i łęg jesionowo-wiązowy (Ficario-
Ulmetum minoris). W rezerwacie występują rzadkie gatunki roślin, m.in. paprotnica krucha (Cystopteris fragilis), sasanka otwarta (Pulsatilla patens), storczyk kukawka (Orchis militaris), storczyk plamisty (Dactylorhiza maculata), turówka leśna (Hierochloe australis), jarząb brekinia (Sorbus torminalis), jeżogłówka najmniejsza (Sparganium natans), orlik pospolity (Aquilegia vulgaris). Z kolei teren rezerwatu torfowiskowego Jeziorka Kozie otacza pas płatu mszarnego, mszaru wysokotorfowiskowego oraz boru bagiennego, a w jednym ze zbiorników wykształciło się zbiorowisko szuwaru oczeretowego. Natomiast w rezerwacie jezioro Zdręczno, wokół którego utworzył się szeroki pas szuwarów i turzowisk, znajduje się zespół lilii wodnych, a na dnie znajdują się zespoły ramienic. Warto zauważyć, że na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego występuje 19 gatunków, które są gatunkami wymierającymi, m.in.: storczyk kukawka (Orchis militaris), stokłosa gałęzista (Bromus ramosus), kurzyślad błękitny (Anagallis foemina), żurawina drobnoowocowa (Vaccinium microcarpum).

Grzyby są bardzo ważnym składnikiem lasów, stanowią np. pokarm dla zwierząt, rozkładają martwą materię organiczną czy wchodzą w symbiotyczną mikoryzę. Ponadto pełnią różnorodne funkcje od kulinarnej po kulturotwórczą. W obrębie mezoregionu Bory Tucholskie mikolodzy stwierdzili ponad 100 gatunków grzybów jadalnych. Najczęściej spotykany podgrzybek brunatny (Xerocomus badius) jest grzybowym znakiem rozpoznawczym lasów borealnych. Wśród innych można wyróżnić m.in. borowika szlachetnego (Boletus edulis), koźlarza babkę (Leccinum scabrum), pieprznika jadalnego (Cantharellus cibarius), maślaka zwyczajnego (Suillus luteus), mleczaja rydza (Lactarius deliciosus), opieńkę miodową (Armillaria mellea) czy czubajkę kanię (Macrolepiota procera). W tucholskich lasach można też znaleźć grzyby trujące, np. goryczaka żółciowego (Tylopilus felleus), muchomora sromotnikowego (Amanita phalloides), muchomora czerwonego (Amanita muscaria). Przedstawicielem grzybów pasożytniczych jest ozorek dębowy (Fistulina hepatica) będący pod ścisłą ochroną, natomiast atrakcją może być znalezienie w lesie purchawicy olbrzymiej (Langermannia gigantea). Na terenie rezerwatu Dolina Rzeki Brdy stwierdzono występowanie około 300 gatunków grzybów, wśród których 27 gatunków jest umieszczonych na Czerwonej liście grzybów wielkoowocnikowych zagrożonych w Polsce. W rezerwacie tym znajduje się także interesujący świat grzybów podziemnych, których reprezentantem może być jeleniak nastroszony (Elaphomyces muricatus).

Możliwość zasiedlenia wielu typów siedlisk (jak bór, łąka, tereny podmokłe, rzeka, torfowiska) powoduje, że teren ten jest bogaty w różnorodne gatunki zwierząt. Najbardziej liczną gromadą kręgowców występującą na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego są ptaki, których stwierdzono 134 gatunki. Kolejną gromadę stanowią ssaki, które reprezentowane są przez 49 gatunków. Świat bezkręgowców wydaje się być równie bogaty, lecz jest on słabo poznany. Badania oraz informacje na ten temat są szczątkowe. W poniższej tabeli zestawiono kręgowce opisywanego obszaru.
 

Tabela 1. Kręgowce Tucholskiego Parku Krajobrazowego

GROMADA PRZYKŁADY GATUNKÓW UWAGI
KRĘGOUSTE minóg strumieniowy (Lampetra planeri) gatunek umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt
RYBY troć wędrowna (Salmo trutta m. trutta), pstrąg potokowy (Salmo trutta m. fario), lipień (Thymallus thymallus), koza (Cobitis taenia), sieja (Coregonus lavaretus), sielawa (Coregonus albula), węgorz (Anguilla Anguilla) na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego występują 33 gatunki
PŁAZY traszka zwyczajna (Triturus vulgaris), traszka grzebieniasta (Triturus cristatus), kumak nizinny (Bombina bombina), grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus), rzekotka drzewna (Hyla arborea), ropucha paskówka (Bufo calamita), ropucha szara (Bufo bufo), ropucha zielona (Bufotes viridis), żaba śmieszka (Rana ridibunda), żaba trawna (Rana temporaria), żaba moczarowa (Rana arvalis), żaba jeziorkowa (Rana lessonae), żaba wodna (Rana esculenta) na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego występuje 13 gatunków płazów; wszystkie 18 gatunków płazów występujących w Polsce objętych jest ochroną
GADY żmija zygzakowata (Vipera berus), padalec zwyczajny (Anguis fragilis), jaszczurka zwinka (Lacerta agilis), jaszczurka żyworodna (Lacerta vivipara), zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego występuje 5 gatunków; wszystkie gatunki gadów podlegają ochronie całkowitej
PTAKI bąk (Botaurus stellaris), wodnik (Rallus aquaticus), kropiatka (Porzana porzana), derkacz (Crex crex), siniak (Columba oenas), płomykówka (Tyto alba), pójdźka (Athene noctua) zagrożone w skali kraju
kszyk (Gallinago gallinago), kuropatwa (Perdix perdix), zimorodek (Alcedo atthis), krętogłów (Jynx torquilla) zagrożone w skali lokalnej
dudek (Upupa epops), skowronek (Alauda arvensis), słowik szary (Luscinia luscinia), trzcinniczek (Acrocephalus palustris), makolągwa (Carduelis cannabina), wilga (Oriolus oriolus) gatunki o braku wyraźnych oznak zagrożenia, ale objętych ochroną gatunkową
SSAKI jeż wschodni (Erinaceus concolor), borowiec wielki (Nyctalus noctula), mopek (Barbastella barbastellus), zając szarak (Lepus capensis), piżmak (Ondatra zibethicus), kuna leśna (Martes martes), kuna domowa (Martes foina), łasica łaska (Mustela nivalis)

rzadkie, zagrożone w skali lokalnej

nornica ruda (Clethrionomys glareolus), nornik zwyczajny (Microtus oeconomus), mysz leśna (Apodemus flavicollis), jeleń szlachetny (Cervus elaphus), daniel (Dama dama), sarna (Capreolus capreolus), dzik (Sus scrofa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy