Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju

10 września 2018

NR 13 (Styczeń 2016)

Zdecydowanie więcej niż zwykła aktywność

0 203

Wszyscy jesteśmy mniej lub bardziej aktywni – codziennie wstajemy i realizujemy dziesiątki, a nawet setki zadań w pracy i w domu. Czy jesteśmy w tych działaniach proaktywni? Czy powinniśmy tacy być? Czym jest proaktywność i w jaki sposób może być ona przydatna w naszym życiu?

Proaktywność to termin stosun­kowo nowy. Został on rozpow­szechniony przez S. R. Coveya, amerykańskiego specjalistę od zarządzania i przywództwa. Opiera się jednak na znacznie starszych pracach V. Frankla, austriackiego psychiatry, psychoterapeuty, który w czasie II wojny światowej był więźniem obozów koncentracyjnych. Czerpiąc z własnego, skrajnie trudnego doświadczenia życiowego, Frankl doszedł do wniosku, że w każdej sytuacji człowiek ma możliwość wyboru. Wybór opiera się na naszej interpretacji danego zdarzenia, na tym, jakie znaczenie mu nadamy, odnosząc się do własnych doświadczeń, wartości, samoświadomości, sumienia, wyobraźni, wolnej woli. 

Oznacza to, że nasze zachowania nie są efektem warunków zewnętrznych. Nie jesteśmy kontrolowani przez otoczenie czy innych ludzi. Sami podejmujemy decyzje i działamy. W najbardziej ogólnym ujęciu postawa proaktywna jest braniem odpowiedzialności za własne życie. Jak jeszcze można rozumieć proaktywność? To koncentrowanie się na możliwościach, poszukiwanie wpływu na sytuację i realnych rozwiązań, przejmowanie inicjatywy, dążenie do realizowania własnych pomysłów, planów, zmian, kształtowanie swojego otoczenia. Proaktywność to warunek konieczny i jednocześnie bazowy mechanizm zmiany, rozwoju osobistego, skutecznego działania.

Zastanów się:

  • Jak rozumiesz proaktywność? Czym ona dla ciebie jest? 
  • Jakie dostrzegasz korzyści płynące z takiej postawy? 
  • Jakie kojarzą ci się z nią zagrożenia i obciążenia?

Proaktywny kontra reaktywny

Aby jeszcze lepiej zrozumieć, czym jest proaktywność, warto zestawić ją ze skrajnie odmienną postawą – z reaktywnością. Reaktywność to poczucie braku wpływu na własne życie, upatrywanie przyczyn swoich zachowań w czynnikach zewnętrznych. Co lub kto w ocenie osoby reaktywnej będzie ponosił odpowiedzialność za to, co przydarza się w jej życiu? Po pierwsze, geny. „Taki już jestem. Tak już mam. Taki się urodziłem. Jestem taki jak moja matka. Nic na to nie poradzę” – powie osoba reaktywna, kiedy sytuacja wymagać będzie od niej jakiejś zmiany. Po drugie, wychowanie i doświadczenia z dzieciństwa. Tu pojawią się wytłumaczenia, że „źle mnie wychowali”, „to wszystko przez moich rodziców”. Po trzecie, szeroko rozumiane otoczenie, czyli inni ludzie, system, przepisy, pogoda itp. Każdy z tych wariantów jest przykładem myślenia deterministycznego, które zakłada, że musimy w taki czy inny sposób zareagować na określony bodziec. Takie przekonanie pozwala człowiekowi reaktywnemu zrzucać na innych winę za swoje postępowanie, zaniechania czy emocje. 

Człowiek proaktywny będzie zachowywał się w przeciwny sposób. Będzie angażował się w przeciwdziałanie negatywnym wpływom otoczenia. Geny będą dla niego potencjałem do rozwoju, a jako osoba dorosła będzie samodzielnie budował własny charakter i szukał dobrych dla siebie wzorców. Dzieciństwo i metody wychowawcze swoich rodziców potraktuje jako swoją historię, czyli etap już dawno zamknięty. 

Odpowiedz sobie szczerze na pytania:

  • Czy znasz ludzi, którzy podchodzą do życia w reaktywny sposób?  
  • Jak najczęściej tłumaczą swoje zachowania, swoją życiową sytuację? Kogo za nie obwiniają?
  • Jak deterministyczne myślenie wpły­wa na ich zachowania? W jaki sposób reagują na problemy? Jak odnoszą się do zmian, które pojawiają się w ich życiu?
  • Czy tobie często towarzyszy postawa reaktywna? W jakich sytuacjach najczęściej?
  • W czym reaktywność ci przeszkadza? A jakie płyną z niej dla ciebie korzyści?

Przyjąć odpowiedzialność

Każdy z nas, jeśli tylko zechce, może być proaktywny. Pierwszy krok to zaakceptowanie odpowiedzialności za własne życie – nie po to jednak, aby pielęgnować w sobie poczucie winy za błędne decyzje i mieć do siebie niekończące się pretensje i żale. Odpowiedzialność to szczególna forma dojrzałości, która pozwala dostrzegać fakt, że każde nasze działanie pociąga za sobą konkretne konsekwencje. Przyjęcie odpowiedzialności to pytania, które możemy zadać sobie w każdych okolicznościach:

  • Jakie moje działania doprowadziły mnie do tego miejsca, w którym jestem?
  • Jaki jest mój udział w tym problemie?
  • Na czym polega moja odpowiedzialność?
  • Co w tej sytuacji mogę zrobić, żeby było jak najlepiej?

Kiedy już poczujemy odpowiedzialność za własne życie, warto sprawdzić, czy przebiega ona w racjonalnych i zdrowych granicach. Wbrew pozorom proaktywności nie służy omnipotentne przekonanie, że mamy wpływ na wszystko i wszystkich, że nie ma żadnych ograniczeń, a chcieć to móc. Mamy wpływ przede wszystkim na nas samych – na nasze myśli, słowa, wybory i zachowania. Za nie mamy być w pełni odpowiedzialni. Ale są zdarzenia losowe oraz ludzie i sytuacje, które są zupełnie poza naszą kontrolą. Te trzeba umieć rozpoznać, przyjąć i zaakceptować, aby nie wywoływały niepotrzebnego stresu i nie stały się powodem uderzania w siebie i w poczucie własnej wartości. Dobra odpowiedzialność za każdym razem ma nas wzmacniać, a nie osłabiać.

Ćwiczenie:

Wybierz dowolny problem ze swojego życia. Zastanów się nad jego przyczynami i zapisz je w punktach. Uważnie przeanalizuj to, co napisałeś. Które z tych przyczyn wiążą się z twoim myśleniem, działaniami, wyborami? Za które ponosisz odpowiedzialność i na czym dokładnie ona polega? Które są efektem niekorzystnego zbiegu okoliczności, decyzji innych osób lub czynników zupełnie niezależnych od ciebie? Oceń, czy twój stosunek do tego problemu jest zbalansowany, tzn. czy nie bierzesz zbyt małej albo zbyt dużej odpowiedzialności za niego.

Szukać wpływu

Drugi krok ku proaktywności to kierowanie swojej uwagi i energii tam, gdzie możemy coś zmienić. Sprawy, które zaprzątają naszą głowę, można podzielić na dwa obszary: zainteresowania i troski oraz wpływu.

Obszar zainteresowania i troski jest bardziej rozległy. Obejmuje on wszystko to, co w jakikolwiek sposób jest dla nas ważne, czym się interesujemy, czemu poświęcamy swoją uwagę, np. świat, sprawy innych ludzi, polityka, gospodarka, nauka, kultura, sport, przyroda, pogoda itd. Ale tylko niektóre z tych spraw są od nas zależne – to one tworzą nasz obszar wpływu. Co się w nim znajduje? Przede wszystkim...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy