Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

13 września 2018

NR 12 (Listopad 2015)

Żubr – król puszczy

0 201

Przed stu laty groziła mu całkowita zagłada. Jego uratowanie to w dużej mierze zasługa Polaków. W skali świata najliczniejsza populacja tego ssaka występuje właśnie w Polsce.  Żubr (Bison bonasus) jest największym zwierzęciem lądowym Europy. Jego najbliższym krewnym jest bizon (Bison bison), którego naturalny areał obejmuje Amerykę Północną. Żubr należy do największych przedstawicieli pustorogich (podrodzina Bovini) – poza bizonem, wielkością i ciężarem dorównuje żubrowi jeszcze bawół arni (Bubalus arnee), jak Bos mutus i gaur (Bos gaurus). 

Systematycy wyróżnili co najmniej dwa podgatunki żubra:

  • żubr nizinny – białowieski (Bison bonasus bonasus) – występujący na europejskich równinach,
  • żubr kaukaski (Bison bonasus caucasicus) – zasiedlający północne zbocza Kaukazu.

Niektórzy specjaliści wyróżniają jeszcze tzw. żubra karpackiego (Bison bonasus hungarorum). Występował on we wschodniej i południowej części Karpat i w ich otoczeniu, m.in. w Siedmiogrodzie (Transylwanii), ale został wytępiony w XVIII w. Obydwie górskie formy żubra różniły się nieco morfologią od osobników z Puszczy Białowieskiej: przede wszystkim posiadały nieco mniejsze rozmiary ciała, a ich sierść była nieco dłuższa i bardziej zmierzwiona niż u żubra nizinnego. 

Żubry oglądane z bliska w hodowlach zagrodowych i w ogrodach zoologicznych, często nie wydają nam się szczególnie wielkie. Ale rozmiary żubrów żyjących na wolności są doprawdy imponujące – dorosłe samce dorastają do ok. 190 cm wysokości i osiągają wagę 840 kg. Zdarza się, że niektóre żubry hodowane w niewoli osiągają jeszcze większą wagę, np. byk Poranek z białowieskiej hodowli zamkniętej, osiągnął wagę aż 920 kg! Żubrzyce są mniejsze od samców, osiągają ok. 167 cm w kłębie i ważą do 600 kg. 

Biotop i areał 

Optymalnym środowiskiem życia żubra są rozległe puszczańskie stare liś­ciaste lasy. W Puszczy Białowieskiej są to dojrzałe drzewostany grądowe, w których dominuje dąb szypułkowy, lipa drobnolistna i grab, a w domieszce jesion, klony i wiązy. Żubr zasiedla także lasy mieszane z dużym udziałem drzew liściastych. Generalnie unika drzewostanów borowych, choć zdarza się, że okresowo odwiedza bory sosnowe w poszukiwaniu odpowiedniego żeru. W górach żeruje także w buczynach oraz nadrzecznych drzewostanach łęgowych. Żubr chętnie korzysta z użytkowanych rolniczo łąk i pastwisk położonych w obrębie jego ostoi – są to otwarte tereny zarówno w głębi zwartych drzewostanów, jak i znajdujące się na ich obrzeżach. Generalnie wybiera obszary wilgotniejsze, o bujnej roślinności, obfitujące w pokarm.

Areał żubra po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia obejmował większość terytorium Europy, na zachodzie sięgał do Atlantyku, a na wschodzie docierał do Wołgi. Skrajnie północne ostoje istniały w południowej Szwecji i na Wyspach Brytyjskich, a na południu zasiedlał obszary w sąsiedztwie wybrzeży Morza Śródziemnego. Występował też na zachodzie Azji – na północnych skłonach i przedgórzu Kaukazu. 

Optymalnym środowiskiem życia żubra są rozległe puszczańskie stare liściaste lasy. W Puszczy Białowieskiej są to dojrzałe drzewostany grądowe, w których dominuje dąb szypułkowy, lipa drobnolistna i grab, a w domieszce jesion, klony i wiązy. Żubr zasiedla także lasy mieszane z dużym udziałem drzew liściastych.  

Początki eksterminacji

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym, wiążącym się z trzebieniem puszcz na potrzeby gospodarki rolnej, żubr sukcesywnie tracił swoje ostoje na południu i zachodzie Europy już w okresie późnej starożytności i we wczesnym średniowieczu. Należał do najbardziej atrakcyjnej zwierzyny łownej, zarezerwowanej dla królów i arystokracji, w związku z czym organizowano na niego specjalne polowania. Jednocześnie wraz z rozwojem hodowli zwierząt domowych żubr był coraz intensywniej narażony na choroby nękające bydło domowe, np. pryszczycę dziesiątkującą żubry w ilościach przekraczających ponad połowę zarażonych populacji. W wyniku oddziaływania tych czynników na zachodzie i północy areału żubr przetrwał na obszarze Anglii do V–VI w. po Chrystusie, w Szwecji do XII w., a we francuskich Wogezach i Ardenach do XIV w. Do drugiej połowy XVIII w. żubr przetrwał już tylko w puszczach Prus Wschodnich i na Podlasiu oraz w Siedmiogrodzie i na Kaukazie. 

Na obecnych ziemiach polskich żubr najwcześniej wyginął na obszarach, gdzie już pod koniec starożytności dokonano wielkoobszarowych wyrębów, czyli w środkowej i wschodniej części Dolnego Śląska oraz na niektórych obszarach Wielkopolski. Nasi protoplaści wycinali przede wszystkim bujne lasy grądowe i łęgi jesionowo-wiązowe, ponieważ rosły na glebach o wysokiej bonitacji, co czyniło je najbardziej atrakcyjnymi dla uprawy soczewicy i jęczmienia. Jednocześnie proceder ten likwidował biotop preferowany przez żubra. Najszybciej opustoszały tereny na zachodzie Polski – z obszaru dorzecza Odry żubr został całkowicie wyeliminowany ok. 1364 r., czyli w czasach panowania Kazimierza Wielkiego. Znacznie dłużej przetrwał na pograniczu Warmii i Prus Wschodnich, bo do 1755 r. Przed 200 laty, na początku XX w. występował już tylko w Puszczy Białowieskiej. 

Ku zagładzie

Na początku XX w. z dawnego wielkiego areału żubra zachowały się tylko dwa obszary, gdzie nadal żyły te wielkie ssaki – Puszcza Białowieska i Kaukaz. W 1914 r. populacja białowieska liczyła ponad 700 żubrów. Wybuch I wojny światowej zapoczątkował zatrważającą redukcję liczebności obu tych populacji. W Puszczy Białowieskiej walki na froncie niemiecko-rosyjskim spowodowały wybijanie setek tych puszczańskich olbrzymów: w marcu 1917 r. naliczono już tylko 121 żubrów, a w listopadzie 1918 r. zaledwie 68. Po wycofaniu się wojsk niemieckich drastycznie nasiliło się kłusownictwo. W marcu 1919 r. doliczono się jeszcze pojedynczych osobników, a ostatniego białowieskiego żubra ubito w kwietniu 1919 r. Europa została pozbawiona dziko żyjących żubrów. Populacja kaukaska po wybuchu tzw. rewolucji październikowej jesienią 1917 r. również uległa systematycznemu wyniszczeniu, a ostatnie osobniki tego podgatunku zabito prawdopodobnie w 1927 r. Na szczęście nadal żyły jeszcze żubry w europejskich ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach. 

Na ratunek

Idea ratowania żubra przed całkowitą zagładą przyświecała polskiemu zoologowi – Janowi Sztolcmanowi, który na przełomie maja i czerwca 1923 r. na Międzynarodowym Kongresie Ochrony Przyrody w Paryżu zaproponował przeprowadzenie akcji ratowania ocalałych żubrów i ich restytucji w warunkach naturalnych. Zgromadzeni na Kongresie przedstawiciele różnych krajów poparli wniosek Sztolcmana i w efekcie pod koniec sierpnia 1923 r. powołano w Berlinie Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Celem Towarzystwa było najpierw zwiększenie liczebności populacji, a następnie wsiedlenie części osobników do Puszczy Białowieskiej, aby mogła rozwijać się populacja żubra żyjąca na swobodzie.  

Najpierw dokonano inwentaryzacji zasobów żubra w ogrodach zoologicznych i zwierzyńcach – w styczniu 1925 r. doliczono się 66 osobników, z czego o sprawdzonym pochodzeniu odnotowano 54 osobniki (25 samic i 29 samców). 

W  Polsce mieliśmy wówczas tylko 6 żubrów hodowanych w poznańskim zoo i w zwierzyńcu w Pszczynie na Górnym Śląsku. Początkowo hodowla żubra w kraju rozwijała się słabo ze względu na brak odpowiednich osobników zdolnych do efektywnego rozmnażania się. ­Dopiero zakup w Szwecji dwóch żubrzyc o imionach Biserta i Biscaya pozwolił na skuteczne ich kojarzenie z samcem o ­nazwie Plisch. 

We wrześniu i październiku 1929 r., a więc po ponad dziesięcioletniej przerwie, żubry ponownie pojawiły się w Puszczy Białowieskiej – z warszawskiego zoo przywieziono 4 osobniki, które umieszczono w zagrodzie tzw. rezerwatu hodowlanego. Zwierzęta otoczone dobrą opieką regularnie dawały przychówek i w efekcie białowieska hodowla w 1939 r. liczyła 16 osobników. Pod okupacją niemiecką białowieska hodowla rozwijała się nadal, a  latem 1944 r., w związku ze zbliżającym się frontem, Niemcy wypuścili z zagród wszystkie żubry do puszczy. Po przejściu oddziałów sowieckich strażnicy żubrów zwabili ponownie zwierzęta do zagród i okazało się, że w międzyczasie zginęło 11 żubrów – stado hodowlane jesienią 1944 r. liczyło 17 osobników. 

Ku lepszemu

Po zakończeniu II wojny światowej wschodnia część puszczy przypadła Związkowi Sowieckiemu. Pozostawiony na terytorium Polski  Ośrodek Hodowli Żubra w Białowieży działał w kierunku uzyskania kolejnych pokoleń tego ssaka, a jednocześnie trwały prace nad wyeliminowaniem żubrów posiadających domieszkę krwi podgatunku kaukaskiego. Ostatni żubr tej linii – samiec Pustelnik – został przetransportowany do warszawskiego zoo we wrześniu 1950 r. 

Powiększające się stado hodowane w białowieskim ośrodku pozwoliło na realizację kolejnego etapu restytucji żubra – wykreowanie populacji żyjącej na wolności. Pierwsze dwa samce żubra o imionach Pomruk i Popas zostały uwolnione  13 września 1952 r. W kolejnych latach sukcesywnie wypuszczano kolejne żubry, np. w 1957 r. dwie samice i samca, a w 1958 r. aż 10 żubrów. Pierwsze po prawie 40 latach urodzone w Puszczy Białowieskiej na wolności cielę pojawiło się w 1957 r. Od tego momentu żyjąca na swobodzie populacja żubra na tym terenie zaczęła się dynamiczn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy