Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ekologia

16 lipca 2018

NR 23 (Wrzesień 2017)

Dlaczego chronimy szkodnika?

0 212

Kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo, Linnaeus, 1758) od lat przyczynia się do obumierania starych chronionych dębów. Dlaczego zdecydowano się chronić także jego? Kozioróg to nie tylko okazały chrząszcz, ale też narażony na wyginięcie gatunek odgrywający ważną rolę w środowisku. 

Kozioróg dębosz (fot. 1) to rzadki i objęty ochroną ścisłą gatunek chrząszcza (Coleoptera) z rodziny kózkowatych (Cerambycidae). Jest uważany za jednego z najbardziej efektownych owadów fauny Polski (Oleksa i in. 2012). Chrząszcz ten występuje w Europie, Azji Mniejszej, a także w północnej części Afryki (Pietraszko, Warchałowski 2013). W Polsce spotykany jest w miejscach, w których zachowały się stare dęby, dlatego jego rozmieszczenie w naszym kraju ma charakter wyspowy. Obecnie najliczniejsze jego populacje znajdują się w dolinach Warty i Odry (Stachowiak 2012). 

Kozioróg dębosz w warunkach Polski przechodzi rozwój tylko na dębach szypułkowym (Quercus robur L.) i bezszypułkowym (Q. petraea [Matt.] Liebl.). W zależności od warunków klimatycznych i położenia geograficznego pełen cykl życiowy tego owada może trwać od trzech do pięciu lat (Oleksa i in. 2012, Pietraszko, Warchałowski 2014). W Polsce trwa on zazwyczaj 4 lata (Gutowski 2004). Samiec aktywnie szuka samicy, a następnie nakłania ją do kopulacji. Samice mogą być zapładniane przez jednego lub wielu partnerów. Samica składa do 300 jaj (Stachowiak 2012). Rozwój embrionalny trwa do trzech tygodni, natomiast larwalny około trzech lat. Świeżo wykluta larwa żeruje w korze drzewa (fot. 2) do końca lata, a potem tam zimuje. W ostatnim roku rozwoju larwalnego osobnik drąży w drewnie łukowaty chodnik zakończony kolebką poczwarkową. Do przepoczwarzenia dochodzi w połowie lata, a rozwój poczwarki trwa około pięciu tygodni. Osobniki dorosłe pojawiają się wczesną jesienią i zimują w kolebkach poczwarkowych, które opuszczają wiosną. Cykl życia owada dorosłego składa się z ośmiu miesięcy zimowej diapauzy oraz okresu aktywności trwającego od 30 do 70 dni (Pietraszko, Warchałowski 2014). 

Cerambyx cerdo jest jednym z najbardziej okazałych przedstawicieli kózkowatych w Polsce. Jego jaja są wydłużone i owalne, o mlecznożółtym kolorze i osiągają wielkość 4 x 2 mm. Ciało larw jest kremowe, wyraźnie posegmentowane, z krótką głową, bardzo krótkimi czułkami i silnymi krótkimi żuwaczkami. Larwa może osiągnąć nawet do 100 mm długości i 20 mm szerokości. Poczwarki są kremowożółte, mogą mieć od 28 do 72 mm długości i do 15 mm szerokości. Mają zawinięte czułki. Osobniki dorosłe osiągają długość prawie 60 mm. Ich ciało jest masywne i smukłe. Mają silnie wydłużone czarne czułki, małą czarną głowę, czarne przedplecze, prawie czarne rozjaśnione w dolnej części pokrywy i trzy pary odnóży. Owady te wykazują dymorfizm płciowy – różnią się wielkością ciała (samica jest większa od samca) oraz długością czułków (u samców są one półtora raza dłuższe od ciała, natomiast u samic są tej samej długości) (Stachowiak 2012, Pietraszko, Warchałowski 2014). Gatunek ten trudno pomylić z innymi kózkowatymi występującymi w Polsce, ponieważ nawet dość podobny kozioróg bukowiec (Cerambyx scopolii, Fuesslin, 1775) jest o połowę mniejszy i ciemniejszy od kozioroga dębosza (Oleksa i in. 2012). 

Kozioroga dębosza zazwyczaj spotyka się na bardzo starych grubych osłabionych i wyeksponowanych na światło słoneczne dębach rosnących pojedynczo lub w niewielkich grupach (Stachowiak 2012). Co ciekawe, zasiedla on wyłącznie żywe drzewa (Pietraszko, Warchałowski 2014). Najchętniej wybiera dolną lub środkową część pnia, aczkolwiek może zasiedlać również całe drzewo. Na jednym dębie może występować nawet ponad 20 osobników (Stachowiak 2012). Cerambyx cerdo jest kambioksylofagiem. Larwy początkowo żerują w korze, następnie docierają do kambium, łyka i ostatecznie do zewnętrznych warstw bielu. Osobniki dorosłe odżywiają się sokami wyciekającymi z drzew, zlizując je z miejsc, w których żerowały larwy. Zaobserwowano też, że owady te żerują na fermentujących owocach (Stachowiak 2012). Żerowanie kozioroga dębosza mocno zaburza fizjologię drzewa i prowadzi do jego stopniowego zamierania (Oleksa i in. 2012). Jako pierwsze pojawiają się suchoczuby, kolejno usychają konary i odpadają płaty kory, a w konsekwencji drzewo umiera. Cały proces może trwać nawet kilkadziesiąt lat, w ciągu których zdąży się rozwinąć kilkanaście pokoleń tych chrząszczy (Stachowiak 2012). 

W związku z powyższym nasuwa się pytanie, dlaczego chronimy chrząszcza, który w negatywny sposób oddziaływuje na dęby. Cerambyx cerdo jest bardzo ważnym gatunkiem parasolowym (Drag, Cizek 2015). Oznacza to, że ochrona kozioroga prowadzi do ochrony innych gatunków i ich siedlisk, które z nim współwystępują. Nazywa się go również inżynierem środowiska, ponieważ poprzez tworzenie korytarzy larwalnych przyczynia się do zasiedlania drzew przez inne chronione gatunki owadów (Pstrokoński 2014). Ponadto rzadkość występowania kozioroga dębosza sprawiła, że gatunek ten nigdy nie był zwalczany (Oleksa i in. 2012). Kozioróg dębosz jest gatunkiem chronionym (Pietraszko, Warchałowski 2014). W Polsce jak...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy