Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

30 lipca 2018

NR 19 (Styczeń 2017)

Bóbr europejski

0 203

Ten największy gryzoń Europy jest zwierzęciem szczególnym, ponieważ przekształcając środowisko pod kątem swoich wymagań, aktywnie kreuje biotopy wodno-błotne, które szybko są kolonizowane przez setki gatunków różnych roślin, grzybów i zwierząt. 

Bóbr europejski (Castor fiber) jest drugim co do wielkości – po południowoamerykańskiej kapibarze wielkiej (Hydrochoerus hydrochaeris) – gryzoniem na Ziemi. Długość dorosłych bobrów sięga 130–140 cm, z czego na ogon przypada 25–45 cm, a ich waga to zazwyczaj 18–20 kg, choć zdarzają się bobry ważące 30 kg, a wyjątkowo nawet 35 kg. Krewniaczy gatunek – bóbr kanadyjski Castor canadensis jest nieco mniejszy. Obydwa gatunki, poza niewielkimi różnicami morfologicznymi i anatomicznymi, są odmienne genetycznie: bóbr europejski ma większą liczbę chromosomów (48) niż jego amerykański kuzyn (40). 

Specyficzna budowa ciała bobra jest dostosowana do prowadzonego przezeń ziemnowodnego trybu życia. Płaski i szeroki ogon (przeciętnie 20–25 cm długości i 11–17 cm szerokości) oraz obecność błon pływnych między palcami obydwu par kończyn, umożliwiają sprawne poruszanie się w wodzie, a zdolność zamykania (zaciskania) wszelkich otworów ciała, pozwala na nurkowanie i przemieszczanie się pod wodą. 

Sierść bobra jest gęsta (12 000–23 000 włosów na 1 cm kwadratowy!) i składa się z włosów przewodnich długości 5–6 cm 
stanowiących warstwę zewnętrzną oraz z krótszych włosów wełnistych, które tworzą warstwę wewnętrzną chroniącą bobra przed bezpośrednim oddziaływaniem wody. Co istotne, pomiędzy włosami wełnistymi znajdują się pęcherzyki powietrza, co dodatkowo stanowi izolację przed oddziaływaniem wilgoci i zimna. 

Kolor umaszczenia bobra europejskiego zawiera się w przedziale od jasnego brązu do czerni, przy czym na terytorium Polski dominują osobniki o umaszczeniu ciemnobrązowym i czarnym. 

U obydwu płci występują w sąsiedztwie otworu odbytowego gruczoły zapachowe, których wydzielina, zwana castoreum, posiada zapach piżma i służy tym zwierzętom do znakowania swego terytorium. 

Dwie pary potężnych siekaczy umożliwiają bobrom ścinanie drzew o nawet ponad metrowej średnicy, zwłaszcza tych o miękkim drewnie, jak topole. Cechą charakterystyczną tych zębów – poza kształtem i wielkością – jest ich pomarańczowy kolor.

Wielki areał

Bóbr w czasach starożytnych zasiedlał wielkie obszary Eurazji, od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie Europy, po Ocean Spokojny na wschodzie Azji. Wówczas występował niemal w całej Europie, od Laponii i dolnej Peczory, po wybrzeże Morza Śródziemnego. Na rozległych obszarach Azji jego obszar występowania rozciągał się od północnej Syberii, aż po międzyrzecze Eufratu i Tygrysu w obecnym Iraku oraz do zlewni jeziora Aralskiego, zasiedlając Amu-darię i Syr-darię na pograniczu Kazachstanu i Uzbekistanu oraz rzeki Jarkend i Kaszgar w Turkiestanie Wschodnim (Sinkiang) na obecnym zachodzie Chin. Dalej na wschód notowano go w rzekach podnóża Ałtaju na pograniczu chińsko-mongolskim oraz w Tuwie na południu Syberii Środkowej, a także w Mandżurii i rzekach północnych Chin, w rejonie Pekinu. 

Areał bobra obejmował różne strefy klimatyczne i roślinne, rozciągając się od strefy północnej tajgi w Fennoskandii i na Syberii, przez strefę lasów mieszanych i liściastych Europy i Azji Wschodniej, po lasy i zarośla łęgowe w dolinach rzecznych na obszarach stepowych południa Ukrainy i Rosji oraz strefy roślinności śródziemnomorskiej południa Europy i obszarów półpustynnych Mezopotamii i Azji Środkowej. 

Biotop

Bóbr – z racji ziemnowodnego trybu życia – preferuje bogate w roślinność wodną akweny oraz wszelkiego typu cieki, od niewielkich strumyków, po wielkie rzeki, szczególnie te wolno płynące, o brzegach porośniętych drzewostanami łęgowymi, a zwłaszcza wierzbami (Salix) i topolami (Populus). Zasiedla też te wody, w sąsiedztwie których rosną brzozy (Betula) i inne gatunki liściaste. 

Poza nizinami bóbr europejski zamieszkuje także tereny wyżynne i górskie, w Polsce do ok. 800 m n.p.m. W górach

Dwie pary potężnych siekaczy umożliwiają bobrom ścinanie drzew o nawet ponad metrowej średnicy, zwłaszcza tych o miękkim drewnie, jak topole. Cechą charakterystyczną tych zębów – poza kształtem i wielkością – jest ich pomarańczowy kolor. 

zasiedla spokojniejsze odcinki rzek, wybierając miejsca o niewielkim spadku, tak aby móc wybudować tamy zapewniające odpowiednią głębokość wody, co zabezpiecza zarówno bezpieczeństwo bobrom, jak i umożliwia dotarcie do miejsc żerowania. 

Głębsza woda nieodzowna jest bobrom, aby ukryte było (pod wodą) wejście do żeremia, czyli chaty bobrowej. Ta niesamowita konstrukcja z drewna, błota i kamieni miewa nawet ponad 1,5 m wysokości i 3–4 m szerokości, a lokalizowana jest zazwyczaj na płaskim terenie, w miejscach o utrudnionym do niej dojściu. Po wybudowaniu w tym rejonie dodatkowej tamy spiętrzona woda tworzy rozlewisko i żeremie niejednokrotnie staje się izolowaną wyspą, do której wnętrza można dotrzeć tylko nurkując i wchodząc odpowiednim wejściem. 

Jeżeli w rewirze bobra znajdują się wody o brzegach wysokich, jak ma to miejsce na obszarach wyżynnych i górskich, zwierzę to kopie w urwistym brzegu komory mieszkalne i magazynowe, ale wejście – podobnie jak w żeremiu – znajduje się pod wodą, co uzyskiwane jest zazwyczaj przez wybudowanie tamy piętrzącej wodę na danym odcinku rzeki lub strumienia. 

Bóbr natomiast unika wybrzeży morskich, choć może występować w ujściowych odcinkach rzek, jak na Wiśle w rejonie Świbna i Mikoszewa. Stąd też brak stanowisk stałego występowania bobra na Półwyspie Helskim. 

Menu bobra

Badania nad dietą bobra europejskiego dowiodły, że na całym obecnym areale występowania, spożywa on co najmniej 100 gatunków drzew i krzewów oraz ponad 200 gatunków roślin zielnych. Podstawowymi roślinami pokarmowymi bobra europejskiego w Polsce są różne gatunki wierzb i topól, a zwłaszcza osika (Populus tremula). Natomiast dość powszechnie występujące na wielu podmokłych obszarach olchy (Alnus) są unikane przez bobry jako rośliny pokarmowe, ale bywają wykorzystywane jako budulec do budowy tam i żeremi. Podobnie ma się z gatunkami iglastymi, okazjonalnie ścinanymi dla uzyskania budulca na budowę konstrukcji bobrowych. 

Rośliny zielne zjadane są przede wszystkim od wiosny do jesieni, zaś drzewa i krzewy preferowane są w okresie od jesieni do wczesnej wiosny. Interesujące jest zainteresowanie bobrów niektórymi roślinami uprawnymi, a zwłaszcza kukurydzą, która mimo obcego pochodzenia (z Ameryki), jest chętnie przez bobry spożywana – niejednokrotnie notowano przypadki, kiedy bobry regularnie wychodziły wieczorami na pobliskie pole obsiane kukurydzą, aby żywić się zielonymi pędami tej rośliny. 

Rozród 

Bóbr europejski jest gatunkiem monogamicznym – żyje w stałych związkach, tworząc grupę rodzinną, złożoną z pary rodziców oraz ich potomstwa z dwóch ostatnich miotów. Gody mają miejsce w styczniu i w lutym, a młode rodzą się dopiero w maju lub na początku czerwca. Samica w miocie ma zazwyczaj 2–4 młode, które pozostają z rodzicami przez dwa lata. Noworodki pokryte są jedwabistym futrem i ważą ok. pół kg. Co ciekawe, od pierwszego dnia życia po urodzeniu, dość dobrze widzą. W pierwszych dwóch miesiącach życia bardzo szybko rosną i przybierają na wadze, do 50 gramów dziennie. Młodociane osobniki w drugim roku życia, kiedy ich matka rodzi kolejne młode, stają się piastunami dla swego młodszego rodzeństwa. W ten sposób pod okiem rodziców młodociane bobry przyuczają się do przyszłej roli rodziców. Wiosną osobniki w trzecim roku życia są przez rodziców wyganiane z rodzinnego rewiru i muszą szukać dla siebie nowej przestrzeni do założenia swojej rodziny. Takie młodociane bobry czasami pojawiają się w różnych nietypowych miejscach, np. w suchych, bezwodnych rowach na skrajach wsi i miast. Wówczas należy z pomocą straży pożarnej schwytać zagubione zwierzę i przewieźć nad ciek wodny lub akwen, najlepiej niezasiedlony jeszcze przez bobry. 

Bóbr europejski może żyć nawet 30 lat, ale większość osobników nie dożywa tak długiego wieku. Naturalnym wrogiem jest przede wszystkim wilk (Canis lapus), ale dla młodych groźne mogą być także szakal złocisty (Canis aureus) i wydra (Lutra lutra). 

Regres i progres… 

Rozwój cywilizacji fenickiej, a następnie greckiej i rzymskiej, spowodował m.in. zapotrzebowanie na bobrowe mięso, skóry i castoreum. Już w starożytności dokonano eksterminacji bobra na rozległych obszarach południa Europy. Proces ten przybrał na sile w średniowieczu, a w czasach nowożytnych (XVI–XVIII) wyniszczono większość populacji tego wielkiego gryzonia na naszym kontynencie. Wiek XIX to czas zaniku większości izolowanych już populacji bobra w Europie Północnej, Środkowej i Wschodniej. Na początku XX w. zorientowano się, że w europejskiej części jego dawnego areału funkcjonuje zaledwie sześć rozradzających się populacji – na południu Norwegii, w dolnym biegu Rodanu (Francja), nad środkową Łabą (wschodnia część Niemiec), w dorzeczu Niemna (pogranicze obecnej Białorusi, Litwy i Polski) i Berezyny (północny wschód Białorusi) oraz nad środkowym Donem k. Woroneża (Rosja). Doliczono się łącznie ok. 700 osob­ników. Był to efekt nadmiernej eksploatacji populacji tego ssaka, związanej z chęcią pozyskania cennego castoreum i równie atrakcyjnego futra oraz mięsa.

Podobnie działo się w Azji. Bobry przetrwały tam na zaledwie trzech stanowiskach – w południowej części Ałtaju, w Tuwie i na północy zachodniej części Syberii. Łącznie te trzy populacje liczyły ok. 450 osobników. 

Trauma I wojny światowej spowodowała m.in. wykreowanie postaw aktywnej ochrony zagrożonych gatunków zwierząt, np. żubra i bobra. Pierwsze działania zmierzające do powrotu bobra na tereny, gdzie został wytępiony, podjęli Szwedzi. Już w 1922 r. nabyli w sąsiedniej Norwegii pierwsze osobniki tego ­gatunku i reintrodukowali je u siebie. Kilka lat później – w 1927 r. – ponownie wsiedlono bobry na Łotwę oraz przystąpiono do wypuszczania tych zwierząt w europejskiej części Rosji oraz na Syberii. Także w Niemczech w latach 1936–1940 dokonano translokacji łuż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy