Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

25 czerwca 2018

NR 26 (Marzec 2018)

Gęsiówka egipska

0 243

Dyletanci uważają ją za gatunek wyłącznie afrykański. Konsekwencją tego błędu jest obecnie traktowanie jej w Europie jako gatunek obcy i inwazyjny. Tymczasem przed 300 laty gniazdowała ona nad środkowym i dolnym Dunajem. Jednak w pierwszej połowie XVIII w. jej bałkańska populacja wymarła. Ale na naszym kontynencie gęsiówka nie zanikła zupełnie: w tym czasie na drugim krańcu Europy, w Anglii, właściciele ziemscy zaczęli ją hodować w swoich posiadłościach i tolerować osobniki zbiegłe na wolność. Podobnie stało się po II wojnie światowej w Niemczech i Holandii, gdzie jako uciekinier z hodowli zaczęła tworzyć od lat 60 XX w. na swobodzie populację lęgową, promieniującą obecnie na pozostałe kraje Europy.

Gęsiówka egipska (Alopochen aegyptiaca), zwana też kazarką egipską, jest średniej wielkości przedstawicielem rzędu blaszkodziobych. Dłu­gość jej ciała wynosi 71–73 cm, rozpiętość skrzydeł 134–154 cm, a waży ona 1,5–2,5 kg. Należy do tzw. kazarek ­Tadorninae, uważanych za formy przejściowe pomiędzy gęsiami a kaczkami. Od innych przedstawicieli tej grupy, jak ohar i kazarki, różni się m.in. większymi rozmiarami ciała i bardziej „gęsim” wyglądem oraz szczegółami ubarwienia.

Gęsiówka posiada typowo gęsią sylwetkę, ale jest bardziej od nich zróżnicowana kolorystycznie. W jej upierzeniu dominują różnej intensywności barwy brązowe. U ptaków dorosłych pierś jest jasna, brzuch szary, a grzbiet, kuper i ogon są wręcz ciemne. Jej charakterystycznymi cechami upierzenia są białe pokrywy wierzchu skrzydeł oraz jasna głowa i szyja, z ciemną maską wokół oczu oraz nieduża brązowa plama w górnej części brzucha. Dziób jest dwukolorowy – różowy, z brązowymi obrzeżeniami, a nogi czerwone. Młode gęsiówki mają ciemnobrązowe upierzenie, również na głowie.

Życie rodzinne

Gęsiówka jest ptakiem monogamicznym – para tworzy stały związek i razem wychowuje potomstwo. Dojrzałość płciową osiąga w drugim roku życia. Gniazdo buduje sama w różnego typu niedostępnych miejscach w pobliżu wody, np. na wysepkach i przybrzeżnych skałach. Często też wykorzystuje istniejące już gniazda dużych gatunków ptaków umiejscowione w sąsiedztwie akwenów, np. gniazda warugi czy ptaków szponiastych. W Europie jej lęgi notowano już w opuszczonych gniazdach bocianów oraz jastrzębi i myszołowów. 

Samica składa zazwyczaj od 6 do 12 jaj. Pilnowana przez samca wysiaduje jaja przez miesiąc. Po wykluciu piskląt obydwoje rodzice prowadzą je na najbliższy akwen i już nie powracają do gniazda. Rodzice, zwłaszcza samiec, aktywnie bronią piskląt przed wszelkimi drapieżnikami. Okres nielotności młodych trwa ponad 2 miesiące. Po uzyskaniu przez ­młode ­umiejętności latania rodzina przez parę kolejnych miesięcy nadal przebywa ze sobą, po czym kontakt młodych gęsiówek z rodzicami ulega rozluźnieniu i w końcu następuje rozpad grupy rodzinnej. Wówczas często młodociane gęsiówki łączą się w większe grupy, w których z czasem znajdują swoich partnerów życiowych. 

W Europie gęsiówki często przystępują do lęgu dwa razy w roku. W Europie Zachodniej odnotowano u tych samych par lęgi wczesną wiosną i późnym latem, co jest możliwe w warunkach ciepłego nadatlantyckiego klimatu. W Polsce notowano wyłącznie po jednym lęgu w roku.

Nie tylko w Afryce 

Areał lęgowy gęsiówki obejmuje przede wszystkim Afrykę na południe od Sahary. Brak jej jedynie na terenach nad Zatoką Gwinejską i w północnej Angoli, a także na Pustyni Kalahari oraz w centralnej i północnej Somalii. Szczególnie licznie gniazduje w Nubii nad zbiornikiem Asuańskim, gdzie populację lęgo­wą szacuje się na kilka tysięcy par. W okresie polęgowym gęsiówka tworzy wielkie koncentracje, np. zgrupowanie liczące 11 000 osobników widziano w lutym 1976 r. nad Nilem w rejonie Sohag (­Sudan), a wielkie stado złożone z ok. 4500 gęsiówek obserwowano na zbiorniku Allemanskraal Dam w RPA. Czasami afrykańskie gęsiówki przemieszczają się na północ i docierają do saharyjskiego masywu Tibesti, a nawet do wybrzeża Morza Śródziemnego w Algierii i Tunezji. Nadal wzdłuż Nilu gęsiówka zalatuje aż do rejonu Kairu, ale ze względu na wielką presję ludzi żądnych zdobycia dziczyzny nie ma większych szans na odtworzenie tam populacji lęgowej. Bowiem dawniej gęsiówka sięgała wzdłuż Nilu aż do końca delty (na północy Egiptu) oraz występowała na zachodzie Bliskiego Wschodu, zwłaszcza w dorzeczu rzeki Jordan. Natomiast brak informacji o jej gniazdowaniu w Mezopotamii. O ile jednak w starożytności cywilizacja egipskiej epoki faraonów nie wpłynęła negatywnie na populację gęsiówki nad Nilem, o tyle rozwój semickich kultur bliskowschodnich spowodował, że już wtedy gęsiówka została tam silnie przetrzebiona.

Dawno temu w Europie… 

Południowo-wschodnia część ­Europy ponad 300 lat temu znajdowała się w ­obrębie areału gęsiówki egipskiej. Poddany Habsburgów, włoskiego pochodzenia naturalista Marsigli, na przełomie XVII i XVIII w. eksplorował dzisiejsze pogranicze Węgier, Serbii i Rumunii i widywał gęsiówki nad Dunajem i jego dopływami. Dowiódł wówczas faktu lęgu tego gatunku – u ujścia Cisy znalazł gniazdo gęsiówki. Wyniki swoich obserwacji opublikował w 1726 r., dzięki czemu wiemy o występowaniu gęsiówki egipskiej w czasach nowożytnych na pograniczu Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. 

Późniejszy brak stwierdzeń gęsiówki nad Dunajem był prawdopodobnie wynikiem liczebnego załamania się jej populacji w następstwie oddziaływania wyjątkowo mroźnych zim w okresie 1541–1680, tj. okres tzw. małej epoki lodowcowej oraz nadmiernej presji łowieckiej i silnej antropopresji, spowodowanej intensywnymi działaniami wojennymi, jakie miały miejsce w latach 1672–1718 między Austrią, Węgrami i Turcją. Obserwacje Marsigliego cytowane są przez największe autorytety z dziedziny europejskiej ornitologii, jak Cramp & Simmons (1977) i  Ringleben (1975). 

Tym samym gęsiówka jest rodzimym gatunkiem w Europie, a nie obcym, jak się czasami obecnie uważa. Co ­więcej, nie można wykluczyć, że gęsiówki z dawnej populacji naddunajskiej czasem zalatywały na północ od Karpat, na obszar dorzecza Odry i Wisły.

Na nowo w Europie 

Gęsiówka egipska jest barwnym atrakcyjnie wyglądającym ptakiem. Nie dziwi więc fakt, że już w starożytności hodowali ją Egipcjanie, a później Grecy i Rzymianie. W czasach nowożytnych ponownie doceniono jej walory estetyczne i sprowadzono ją do zachodniej części Europy jako gatunek ozdobny. 

W Anglii pierwsze gęsiówki odnotowano już w 1675 r. Były tam hodowane w dobrach arystokratów i znaczniejszej szlachty. Uciekające z tych hodowli lub umyślnie wypuszczane gęsiówki utworzyły już w XVIII w. na terenie hrabstwa Norfolk dziko żyjącą populację. Liczebność gęsiówki na terenie Wielkiej Brytanii systematycznie rosła, by osiągnąć w latach 2006–2008 poziom  ok. 850–1000 par, a dla pierwszej połowy drugiej dekady XXI w. już ok. 1100 par, przy czym jej zasięg objął obecnie nie tylko znaczne obszary Anglii, ale także Walię, a całkowita liczebność populacji brytyjskiej szacowana jest obecnie na co najmniej 3500–4000 osobników. 

W kontynentalnej części Europy na swobodzie gęsiówki najpierw ­zaczęły gniazdować w Saksonii – od końca lat 60. XX w., a od 1970 r. w Saksonii-Anhalt. W połowie lat 80 XX w. odnotowano także jej lęgi nad dolnym Renem. Populacja niemiecka szybko się rozwijała i w 2007 r. liczyła co najmniej 2 tys. par, a najbliższe Polski ówczesne stanowiska lęgowe znajdowały się w Saksonii, Brandenburgii i Meklemburgii. Wzrostowy trend populacji niemieckiej utrzymał się w roku 2009, jej liczebność oszacowano na 5000–7500 par.

Od 1967 r. gęsiówka zaczęła gniazdować w Holandii. Ta dynamicznie ­rozwijająca się populacja, licząca w 2005 r. ok. 10 tys. par, zaczęła kolonizować kraje ościenne – zachodnią część Niemiec i Belgię. Od końca XX w. gęsiówka gniazduje także we Francji, Szwajcarii i Luksemburgu. 

Zaczęła też przejawiać ekspansję na północ – od 1987 za...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy