Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

25 czerwca 2018

NR 26 (Marzec 2018)

Jak rozpoznać indywidualne zdolności dziecka i rozwijać jego potencjał?

0 278

Rozpoznawanie i wspieranie indywidualnych zdolności dzieci i młodzieży jest jednym z najważniejszych zadań szkoły, a jednocześnie czasami prawdziwym wyzwaniem. Tymczasem i dla nauczyciela, i dla ucznia może to być prawdziwa przygoda.

Dzięki zaawansowanym badaniom naukowym wiemy coraz więcej na temat czynników wpływających na rozwój inteligencji, zdolności, talentów i możliwości poznawczych dzieci. Dziś nie jest to już prosty spór „geny czy środowisko” – wiemy, że znaczenie mają tutaj i czynniki genetyczne czy też wrodzone (np. związane z rozwojem w okresie płodowym), i rozmaite czynniki środowiskowe, w tym wpływ rodziny, rówieśników i szkoły.

Dzięki temu wiemy, że choć dzieci przychodzą na świat z pewnym potencjałem, to dopiero od okoliczności i środowiska będzie zależało, czy potencjał ten się rozwinie, czy też nie. Może więc być tak, że nawet wyjątkowe talenty dziecka pozostaną niedostrzeżone, a potencjał – zaprzepaszczony. Albo przeciwnie: że dziecko tylko umiarkowanie zdolne odniesie życiowy sukces, ponieważ jego otoczenie pomogło mu optymalnie rozwinąć jego zdolności.

Wszystkie dzieci są zdolne?

Taką tezę stawiają G. Hüther i U. Hauser. Ich stanowisko każe nam się zastanowić nad sposobem, w jaki dotychczas patrzyliśmy na zdolności, i dostrzec potencjał w każdej uczennicy i każdym uczniu. Autorzy zwracają uwagę na to, że każde dziecko ma ogromny potencjał i – zważywszy na wyjątkową plastyczność i możliwości uczenia się rozwijającego się mózgu – ma duże szanse osiągać w szkole (i poza nią) satysfakcjonujące wyniki. Zauważają też, że wiele dziecięcych zdolności nie wiąże się wprost z wiedzą i umiejętnościami szkolnymi, przez co jeszcze łatwiej można je pominąć. Tymczasem ich rozwijanie również może mieć duże znaczenie – te nieszablonowe zdolności mogą niespodziewanie okazać się przydatne w przyszłości, ale też ich rozwijanie przez dziecko może być czynnikiem stymulującym cały jego rozwój.

Zwykle, gdy mówimy o zdolnościach dzieci, myślimy zwłaszcza o tych szczególnie utalentowanych, wybitnych uczniach, których potencjał trudno przeoczyć. Jednak w praktyce w zasadzie każdy uczeń dysponuje jakimiś zdolnościami. Z tego powodu wprowadzono istotne rozróżnienie terminologiczne – o zdolnościach czy uzdolnieniach mówimy w kontekście potencjału wykazywanego przez niemal wszystkie dzieci i młodzież, natomiast dla zdolności wybitnych, przejawianych przez niewielu ludzi, rezerwujemy określenie „talent”.

To oczywiste, że nie każdy może być osobą utalentowaną. Każdy uczeń zasługuje jednak na możliwość odkrycia tego, z czym najlepiej sobie radzi; swoich predyspozycji w jakimś kierunku – a także na możliwość ich rozwijania. Może to mieć ogromne znaczenie dla jego przyszłości.

To oczywiste, że nie każdy może być osobą utalentowaną. Każdy uczeń zasługuje jednak na możliwość odkrycia tego, z czym najlepiej sobie radzi; swoich predyspozycji w jakimś kierunku – a także na możliwość ich rozwijania. Może to mieć ogromne znaczenie dla jego przyszłości. 

Diagnozowanie zdolności

Zdolności uczennic i uczniów zwykle ujawniają się po prostu podczas nauki szkolnej lub przypadkowo; stosunkowo rzadko prowadzone są celowe, planowe i pogłębione diagnozy w tym kierunku. Tymczasem warto poświęcić trochę czasu na taką diagnozę – dzięki temu ryzyko, że przeoczymy potencjał jakiegoś dziecka, będzie znacznie mniejsze. Jest to ważne zwłaszcza z tego powodu, że nierzadko zdolności wielu dzieci mogą pozostać ukryte, np. ze względu na cechy ich zachowania i temperamentu. Dzieci bardziej ciche, introwertyczne, wycofane czy nieśmiałe mogą nie ujawniać całego swego potencjału. Z kolei w przypadku dzieci wykazujących różne trudne zachowania (np. impulsywne, agresywne) lub specyficzne trudności w uczeniu się (np. dysleksję), problemy te mogą tak silnie skupiać naszą uwagę, że „przykryją” potencjał dziecka.

W diagnozie zdolności uczniów wyróżnić można dwa podejścia:

  1. Psychologiczne – koncentrujące się na rozpoznawaniu uzdolnień za pomocą specjalistycznych testów i narzędzi psychologiczno-pedagogicznych (wymagających określonych uprawnień zawodowych do ich stosowania). Narzędzia te badają zwłaszcza poziom intelektualny, uzdolnienia specjalne oraz sferę osobowości. Badania z ich użyciem przeprowadzane są przede wszystkim poza szkołą (głównie w poradniach psychologiczno-pedagogicznych) i stanowią bardzo ważny element diagnozy zdolności dziecka, nie dają jednak ich pełnego obrazu i powinny być uzupełniane metodami pedagogicznymi.
  2. Pedagogiczne – polegające na rozpoznawaniu uzdolnień przede wszystkim przez obserwację oraz przy użyciu narzędzi, z których korzystać mogą osoby niekoniecznie mające w tym kierunku uprawnienia zawodowe (nie tylko nauczyciele, lecz także rodzice).

Same metody diagnostyczne dzieli się też na:

  1. Ilościowe – oceniające zdolności ucznia w oparciu o mierzalne wskaźniki, umożliwiające porównywanie jego wyników z wynikami innych osób lub jego samego na przestrzeni czasu, a także postawienie diagnozy w oparciu o zweryfikowaną teorię; są to testy, kwestionariusze, sprawdziany i konkursy czy olimpiady. Jedną z dostępnych nauczycielom metod ilościowych jest test uzdolnień wielorakich (dla klas I–III; test dla klas IV–VI wymaga już uprawnień psychologicznych) oparty na popularnej koncepcji tzw. inteligencji wielorakich H. Gardnera. Należy zaznaczyć, że sama koncepcja inteligencji wielorakich nie została uznana za teorię naukową, jednak oparte o nią narzędzia do badania zdolności (a nie „inteligencji”) mogą być przydatne w praktyce.
  2. Jakościowe – poszukujące głównie odpowiedzi na pytanie „dlaczego?”, starające się uchwycić dane trudno mierzalne i umożliwiające bardziej zindywidualizowane podejście do ucznia; są to zwłaszcza: obserwacja, wywiad, analiza portfolio/wytworów ucznia.

Jeśli chodzi o metody dostępne nauczycielom, warto pamiętać, że oceny szkolne i wyniki konkursów są przede wszystkim miarą zdolności do uczenia się i umiejętności akademickich – „badają” więc tylko pewien wycinek zdolności dzieci i młodzieży.

Zdolności uczennic i uczniów zwykle ujawniają się po prostu podczas nauki szkolnej lub przypadkowo; stosunkowo rzadko prowadzone są celowe, planowe i pogłębione diagnozy w tym kierunku.  

Podstawowym narzędziem diagnostyki nauczyciela (i rodzica) jest obserwacja. Może ona być:

  1. Dorywcza (swobodna) – przypadkowa, oparta na spontanicznym obserwowaniu tego, co w jakiś sposób zwróciło naszą uwagę. Charakteryzuje ją duża subiektywność obserwatora, dlatego na jej podstawie nie należy wyciągać pochopnych wniosków, a jedynie formułować hipotezy robocze, które będą następnie weryfikowane z użyciem bardziej obiektywnych metod diagnostycznych.
  2. Kierowana – zaplanowana, bardziej obiektywna, oparta na takim aranżowaniu czy dobieraniu sytuacji, by jak najtrafniej można było w jej trakcie poznać określone zdolności i predyspozycje dziecka.

Wśród metod obserwacji kierowanej wyróżnia się m.in. dziennik obserwacji, obserwację fotograficzną, próbki czasowe, próbki zdarzeń czy obserwację sytua­cyjną.

Obserwację (zwłaszcza dorywczą) można prowadzić w sposób swobodny (niestandaryzowany), przy użyciu jedynie notatek czy też zapisów audio i wideo, bądź w sposób standaryzowany (zwłaszcza kierowaną) – z użyciem arkuszy, dzienników i skal obserwacyjnych. W tym drugim przypadku możliwa jest diagnoza bardziej trafna i obiektywna, ponieważ prowadząca ją osoba skupia się na konkretnych, istotnych kwestiach. 

W przypadku młodszych dzieci (zwłaszcza w wieku przedszkolnym) szczególnie cenne wyniki dotyczące zdolności i zainteresowań daje obserwacja zabawy. Warto też podkreślić, że częsta praktyka obserwacji zwiększa ogólną wrażliwość nauczyciela na sygnały płynące ze strony uczniów.

Inna ważna metoda diagnozy to wywiad (z uczniem lub rodzicem), który również może być swobodny lub kierowany (zaplanowany, zgodny ze scenariuszem, który z kolei zależy od wcześniej ustalonego przez nas celu obserwacji). 

Podstawowe zasady wywiadu:

  • unikanie pytań sugerujących odpowiedź,
  • stosowanie pytań otwartych, umożliwiających swobodną wypowiedź (pytania zamknięte stosujemy wtedy, kiedy chcemy zweryfikować coś konkretnego), zwłaszcza zaczynających się się od słów: jaki, który, jak, po co, dlaczego; np. „Czy pana córka interesuje się matematyką? Jeśli tak, jakie są teg...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy