Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

16 lipca 2018

NR 23 (Wrzesień 2017)

Jeleń szlachetny

0 210

Przełom lata i jesieni to czas jelenich godów. Słynne rykowisko jeleni znane jest przede wszystkim przyrodnikom oraz myśliwym, leśnikom i osobom fotografującym piękno przyrody. Starszemu pokoleniu Polaków jelenie gody kojarzą się z obrazami, które do lat 70. XX w. często „ozdabiały” wiele polskich mieszkań. Na tych obrazach zazwyczaj ukazywany był tylko „ryczący” samiec jelenia, bez grupy samic, jak jest to w rzeczywistości…

Jeleń szlachetny (Cervus elaphus) należy do dużych przedstawicieli rodziny jeleniowatych. Większe od niego są tylko obydwa gatunki łosi – łoś eurazjatycki (Alces alces) i łoś amerykański (Alces americanus) – oraz dwaj jego kuzyni – jelenie: wapiti i maral, traktowane obecnie jako jeden gatunek – wapiti (Cervus canadensis). Tym samym jeleń szlachetny jestczwartym co do wielkości przedstawicielem jeleniowatych na świecie.

Nazwa „szlachetny” nawiązuje do jego wyglądu, który w oczach myśliwych symbolizuje elegancję, siłę i władczość. Niemiecki zoolog Brehm napisał dosłownie: Jego postawa jest tak wspaniała i dumna, że zwierzę to w zupełności zasługuje na swe miano.

Zgodnie z regułą Bergmanna, osobniki tego samego gatunku z chłodniejszych rejonów występowania osiągają większe rozmiary ciała od tych żyjących w klimacie ciepłym. Tak też jest z jeleniem szlachetnym, np. jelenie szlachetne z Karpat są potężnie zbudowane i ciężkie – samce („byki”) osiągają 145–155 cm w kłębie i ważą ponad 350–400 kg (największe dorastają do 160 cm w kłębie, a ważą do 500 kg). Samice („łanie”) z polskich Karpat dorastają do 120–125 cm wysokości w kłębie, a ważą do 180–210 kg. Poroża jeleni karpackich mierzą do 110–115 cm długości, a ważą ponad 12 kg, np. wiosną 2011 r. w okolicy Stuposian znaleziono poroże ważące ponad 10 kg – jedna „tyka” miała aż 11 odnóg, co pozwoliło zakwalifikować to poroże jako tzw. dwudziestak nieregularny. Ale polskie rekordowe trofeum pochodzi z Podlasia: jesienią 1978 r. w Puszczy Knyszyńskiej ustrzelono jelenia, którego poroże ważyło ponad 14 kg, a po wycenie CIC uzyskało 252 punkty, co zakwalifikowało je na czwartym miejscu na świecie.
Natomiast jelenie szlachetne żyjące w łagodnym klimacie śródziemnomorskim są zdecydowanie mniejsze – samce należące do podgatunku z Sardynii i Korsyki (Cervus elaphus corsicanus) mierzą maksymalnie 1,1 m wysokości w kłębie, a ważą do 110 kg. Ich poroża są nieduże i osiągają długość zaledwie 80 cm. Łanie tego śródziemnomorskiego podgatunku osiągają tylko 80–90 cm wysokości w kłębie, a ważą do 80 kg. Drobne są też jelenie z północnych Włoch, żyjące w delcie Padu (rejon Mesola) – tamtejsze rosłe samce wyglądają przy swych kuzynach z Karpat jak „niedorostki”…

Wielki areał

Zasięg występowania jelenia szlachetnego jest ogromny. Obejmuje nie tylko większość Europy, ale także zachodnią Azję i północno-zachodnią część Afryki. Na zachodzie areał jelenia szlachetnego sięga Wysp Brytyjskich, Hiszpanii i Portugalii, a na wschodzie Turkiestanu Wschodniego (obecnie skrajnie zachodniej części Chin). Na naszym kontynencie nie ma go tylko na skrajnej północy, w strefie tundry i tajgi (Islandia, większość Fennoskandii i północnej ­Rosji) oraz w rejonie nadczarnomorskim i nad­kaspijskim, w strefie stepu (Ukraina) i półpustyń (Rosja). W Azji jelenie szlachetne żyją nie tylko w górach (Taurus i inne góry Turcji, Kaukaz, Elburs, ­Kopet-dag, Pamir, Karakorum, Tien-szan), ale także na równinach (dolina Syr-darii i ­­Amu-darii oraz Tarymu). W Afryce występuje jedynie w górach Atlas na terenie Maroka oraz na pograniczu Algierii i Tunezji.

Jako atrakcyjna zwierzyna łowna, jeleń szlachetny od tysiącleci był silnie eksploatowany. Dlatego jego obecny naturalny areał jest dysjunktywny, czyli „porozrywany”. Zjawisko to wyraźnie zaznaczone jest na zachodzie Azji, gdzie na większości obszaru jeleń został kompletnie wytępiony, zwłaszcza na południowym zachodzie Syberii (na wschód od południowej części gór Ural, tj. na pograniczu Rosji i Kazachstanu). Także w Europie obecnie brakuje jelenia na wielu obszarach wschodniej Ukrainy i zachodniej Rosji oraz na zachodzie Bałkanów (Bośnia, Albania i Grecja). Natomiast skutecznie reaklimatyzowano go we Włoszech, w Holandii, Szwecji i na południu Finlandii.

Ale całkowity areał jelenia szlachetnego jest obecnie znacznie większy niż dawniej. Jako zwierzę łowne został on aklimatyzowany w obydwu Amerykach (Argentyna, Chile i USA) oraz w Australii i Nowej Zelandii.

Zróżnicowane biotopy 

Jeleń szlachetny preferuje drzewostany liściaste i mieszane. W Polsce na niżu są to lasy grądowe, natomiast w górach zasiedla buczyny oraz jaworzyny i drzewostany z dominującymi lipami. Jego naturalny zasięg w Fennoskandii (północna granica zasięgu) ograniczony jest do występowania drzewostanów mieszanych w południowej i zachodniej Norwegii, południowej i środkowej Szwecji oraz skrajnym południu Finlandii, czyli na obszarach, gdzie rośnie dąb szypułkowy (Quercus robur), grab (Carpinus betulus) i lipa drobnolistna (Tilia cordata). Dalej na północy – w tajdze, gdzie dominują gatunki iglaste oraz panują mroźne i śnieżne zimy – jelenia szlachetnego nie ma.

Na skrajnym zachodzie swego area­łu – na Wyspach Brytyjskich, tj. w Irlandii, Szkocji, Anglii i Walii – jeleń szlachetny występuje w sadzonych monokulturach iglastych i na otwartych wrzosowiskach, np. na bezdrzewnych wzgórzach Dartmoor i Exmoor na południu Anglii.

Z kolei w Hiszpanii i Portugalii jelenie szlachetne spotyka się nie tylko w zwartych kompleksach leśnych, ale także w luźnych drzewostanach dębowych, porastających rozległe przestrzenie, na których kultywuje się wypas bydła, owiec i świń.

Na północy Afryki jelenie szlachetne występują w wysokogórskich drzewostanach różnych typów – od liściastych po iglaste – przy czym te ostatnie z reguły pochodzą ze sztucznych nasadzeń. Podobna sytuacja występuje w górach Azji, gdzie ten gatunek szuka osłony nawet w rozległych formacjach krzewiastych. Natomiast w dolinach dużych rzek Uzbekistanu, Kazachstanu i Kaszgarii (Turkiestanu Wschodniego) jeleń szlachetny żyje w „tugajach”, czyli lasach łęgowych, których resztki zachowały się w niewielu miejscach doliny Amu-darii, Syr-darii i Tarymu.

W Polsce na przestrzeni ostatnich 25 lat zaczęły zachodzić wyraźne zmiany w preferencji środowiskowej jelenia szlachetnego, coraz wyraźniej zasiedlającego krajobraz otwarty z niewielkimi zadrzewieniami śródpolnymi. Zjawisko to najwyraźniej występuje na Pomorzu Zachodnim, gdzie jesienią 2014 r. obserwowałem nieduże chmary (złożone z łań i byków) w krajobrazie rolniczym na obszarze Nadleśnictwa Gryfice. Liczebność pomorskiej populacji jelenia szlachetnego wzrosła tak silnie, że „wysycone” zostały wszelkie możliwe obszary w lasach, a nie mając już innej możliwości ekspansji na terenach zadrzewionych, zaczęły kolonizować rozległe tereny rolne, z niewielką ilością śródpolnych lasków i zakrzewień. Niewątpliwie wsparciem tej tendencji jest też powszechność uprawy kukurydzy (Zea mays), która zapewnia jeleniom nie tylko atrakcyjny żer, ale także bezpieczne schronienie. Tym samym pomorska populacja jelenia szlachetnego ewoluuje w kierunku wytworzenia odmiany polnej, tak jak to się już stało z kuzynką jelenia – sarną (Capreolus ­capreolus), która po II wojnie światowej wytworzyła w Europie Środkowej ekotyp polny.

W ostatnich latach coraz częściej zdarza się, że jelenie szlachetne pojawiają się w obrębie osiedli ludzkich. Zazwyczaj są to sytuacje przypadkowe, kiedy jeleń wypłoszony ze swojej ostoi (przez myśliwych lub zbieraczy runa leśnego), szukając spokojnego miejsca, pod osłoną deszczowej aury lub mgły pojawia się na obrzeżach miasta, np. w peryferyjnym parku. Niedawno w Opolu na terenie jednego z osiedli odnotowano nawet wejście całego stada jeleni. Ale bywają sytuacje wręcz zaskakujące – w Zakopanem od początku lat 90. XX w. zaczęły pojawiać się grupy kilku łań, które zaszywały się w niedużych parkach i zadrzewieniach, ewidentnie chroniąc się w mieście przed grasującymi na peryferiach stolicy Podhala wilkami (Canis lupus).

Pokarm

Zasadniczym pokarmem jelenia szlachetnego w Polsce są pędy drzew i krzewów liściastych. Zjada on przede wszystkim gałęzie oraz korę, liście i owoce grabu, brzóz, dębów, olch, jarzębów, topól i klonów. Żywi się także sosną zwyczajną, która jest najpospolitszym gatunkiem w większości drzewostanów na niżu Polski. Spośród krzewinek chętnie zjada wrzos i borówki. Poza tym żywi się różnymi gatunkami bylin i traw. Jego dieta zmienia się wraz z porami roku. Wiosną w pokarmie jeleni dominują (ok. 37% diety) trawy, turzyce i sity, latem zaś różne zioła (ok. 40% diety), a jesienią krzewinki, zwłaszcza wrzos (34% diety). Zimą pędy drzew krzewów stanowią około połowy całego zjadanego przez jelenie pokarmu.

W krajobrazie otwartym jesienią i zimą jelenie żerują na powierzchniach obsianych uprawami ozimymi, natomiast latem chętnie objadają się np. dojrzewającym żytem.

W okresie intensywnego wzrostu poroża samce czasami żerują w miejscach dość nietypowych, np. w szuwarach złożonych z pałki (Typha sp.) na brzegach wód stojących – taką sytuację obserwowałem w lipcu 2017 r. na kompleksie stawow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy