Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

16 lipca 2018

NR 23 (Wrzesień 2017)

Jeleń szlachetny

0 38

Przełom lata i jesieni to czas jelenich godów. Słynne rykowisko jeleni znane jest przede wszystkim przyrodnikom oraz myśliwym, leśnikom i osobom fotografującym piękno przyrody. Starszemu pokoleniu Polaków jelenie gody kojarzą się z obrazami, które do lat 70. XX w. często „ozdabiały” wiele polskich mieszkań. Na tych obrazach zazwyczaj ukazywany był tylko „ryczący” samiec jelenia, bez grupy samic, jak jest to w rzeczywistości…

Jeleń szlachetny (Cervus elaphus) należy do dużych przedstawicieli rodziny jeleniowatych. Większe od niego są tylko obydwa gatunki łosi – łoś eurazjatycki (Alces alces) i łoś amerykański (Alces americanus) – oraz dwaj jego kuzyni – jelenie: wapiti i maral, traktowane obecnie jako jeden gatunek – wapiti (Cervus canadensis). Tym samym jeleń szlachetny jestczwartym co do wielkości przedstawicielem jeleniowatych na świecie.

Nazwa „szlachetny” nawiązuje do jego wyglądu, który w oczach myśliwych symbolizuje elegancję, siłę i władczość. Niemiecki zoolog Brehm napisał dosłownie: Jego postawa jest tak wspaniała i dumna, że zwierzę to w zupełności zasługuje na swe miano.

Zgodnie z regułą Bergmanna, osobniki tego samego gatunku z chłodniejszych rejonów występowania osiągają większe rozmiary ciała od tych żyjących w klimacie ciepłym. Tak też jest z jeleniem szlachetnym, np. jelenie szlachetne z Karpat są potężnie zbudowane i ciężkie – samce („byki”) osiągają 145–155 cm w kłębie i ważą ponad 350–400 kg (największe dorastają do 160 cm w kłębie, a ważą do 500 kg). Samice („łanie”) z polskich Karpat dorastają do 120–125 cm wysokości w kłębie, a ważą do 180–210 kg. Poroża jeleni karpackich mierzą do 110–115 cm długości, a ważą ponad 12 kg, np. wiosną 2011 r. w okolicy Stuposian znaleziono poroże ważące ponad 10 kg – jedna „tyka” miała aż 11 odnóg, co pozwoliło zakwalifikować to poroże jako tzw. dwudziestak nieregularny. Ale polskie rekordowe trofeum pochodzi z Podlasia: jesienią 1978 r. w Puszczy Knyszyńskiej ustrzelono jelenia, którego poroże ważyło ponad 14 kg, a po wycenie CIC uzyskało 252 punkty, co zakwalifikowało je na czwartym miejscu na świecie.
Natomiast jelenie szlachetne żyjące w łagodnym klimacie śródziemnomorskim są zdecydowanie mniejsze – samce należące do podgatunku z Sardynii i Korsyki (Cervus elaphus corsicanus) mierzą maksymalnie 1,1 m wysokości w kłębie, a ważą do 110 kg. Ich poroża są nieduże i osiągają długość zaledwie 80 cm. Łanie tego śródziemnomorskiego podgatunku osiągają tylko 80–90 cm wysokości w kłębie, a ważą do 80 kg. Drobne są też jelenie z północnych Włoch, żyjące w delcie Padu (rejon Mesola) – tamtejsze rosłe samce wyglądają przy swych kuzynach z Karpat jak „niedorostki”…

Wielki areał

Zasięg występowania jelenia szlachetnego jest ogromny. Obejmuje nie tylko większość Europy, ale także zachodnią Azję i północno-zachodnią część Afryki. Na zachodzie areał jelenia szlachetnego sięga Wysp Brytyjskich, Hiszpanii i Portugalii, a na wschodzie Turkiestanu Wschodniego (obecnie skrajnie zachodniej części Chin). Na naszym kontynencie nie ma go tylko na skrajnej północy, w strefie tundry i tajgi (Islandia, większość Fennoskandii i północnej ­Rosji) oraz w rejonie nadczarnomorskim i nad­kaspijskim, w strefie stepu (Ukraina) i półpustyń (Rosja). W Azji jelenie szlachetne żyją nie tylko w górach (Taurus i inne góry Turcji, Kaukaz, Elburs, ­Kopet-dag, Pamir, Karakorum, Tien-szan), ale także na równinach (dolina Syr-darii i ­­Amu-darii oraz Tarymu). W Afryce występuje jedynie w górach Atlas na terenie Maroka oraz na pograniczu Algierii i Tunezji.

Jako atrakcyjna zwierzyna łowna, jeleń szlachetny od tysiącleci był silnie eksploatowany. Dlatego jego obecny naturalny areał jest dysjunktywny, czyli „porozrywany”. Zjawisko to wyraźnie zaznaczone jest na zachodzie Azji, gdzie na większości obszaru jeleń został kompletnie wytępiony, zwłaszcza na południowym zachodzie Syberii (na wschód od południowej części gór Ural, tj. na pograniczu Rosji i Kazachstanu). Także w Europie obecnie brakuje jelenia na wielu obszarach wschodniej Ukrainy i zachodniej Rosji oraz na zachodzie Bałkanów (Bośnia, Albania i Grecja). Natomiast skutecznie reaklimatyzowano go we Włoszech, w Holandii, Szwecji i na południu Finlandii.

Ale całkowity areał jelenia szlachetnego jest obecnie znacznie większy niż dawniej. Jako zwierzę łowne został on aklimatyzowany w obydwu Amerykach (Argentyna, Chile i USA) oraz w Australii i Nowej Zelandii.

Zróżnicowane biotopy 

Jeleń szlachetny preferuje drzewostany liściaste i mieszane. W Polsce na niżu są to lasy grądowe, natomiast w górach zasiedla buczyny oraz jaworzyny i drzewostany z dominującymi lipami. Jego naturalny zasięg w Fennoskandii (północna granica zasięgu) ograniczony jest do występowania drzewostanów mieszanych w południowej i zachodniej Norwegii, południowej i środkowej Szwecji oraz skrajnym południu Finlandii, czyli na obszarach, gdzie rośnie dąb szypułkowy (Quercus robur), grab (Carpinus betulus) i lipa drobnolistna (Tilia cordata). Dalej na północy – w tajdze, gdzie dominują gatunki iglaste oraz panują mroźne i śnieżne zimy – jelenia szlachetnego nie ma.

Na skrajnym zachodzie swego area­łu – na Wyspach Brytyjskich, tj. w Irlandii, Szkocji, Anglii i Walii – jeleń szlachetny występuje w sadzonych monokulturach iglastych i na otwartych wrzosowiskach, np. na bezdrzewnych wzgórzach Dartmoor i Exmoor na południu Anglii.

Z kolei w Hiszpanii i Portugalii jelenie szlachetne spotyka się nie tylko w zwartych kompleksach leśnych, ale także w luźnych drzewostanach dębowych, porastających rozległe przestrzenie, na których kultywuje się wypas bydła, owiec i świń.

Na północy Afryki jelenie szlach...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy