Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

18 lipca 2018

NR 22 (Lipiec 2017)

Leśny bocian

0 46

Lato to dobry czas, na spotkanie z tym tajemniczym ptakiem. Najczęściej można go zobaczyć w locie, ale jest też szansa zaobserwować go, jak brodzi w płytkiej wodzie rzeki, strumienia, czy śródleśnego rowu. Latem większość czarnych boćków zdobywa pokarm nie tylko dla siebie, ale także dla swoich piskląt.

Niewiedza o tym gatunku wśród Polaków jest zdumiewająca. O ile chyba nie ma nikogo, kto nie kojarzyłby naszego poczciwego wiejskiego „boćka” białego, to świadomość, że w polskich borach i lasach żyje jego czarny kuzyn, jest domeną niewielu osób. Poza przyrodnikami (przede wszystkim ornitologami), wiedzę o istnieniu tego gatunku posiadają jeszcze leśnicy, myśliwi i wędkarze oraz niektórzy nauczyciele i urzędnicy. Brak świadomości u ogółu Polaków o istnieniu bociana leśnego, to wina decydentów odpowiedzialnych za program nauki przyrody już na poziomie szkoły podstawowej. 

Bocian czarny (Ciconia nigra) jest jednym z dwóch gatunków bocianów gniazdujących w Europie. Od bociana białego (Ciconia ciconia), różni się dominującą czernią upierzenia – u bociana czarnego jedynie brzuch i boki są białe. Czarne upierzenie osobników dorosłych mieni się metalicznym połyskiem, natomiast młode ptaki są matowo ciemnobrunatne. Dorosły bocian czarny posiada intensywnie czerwony dziób i nogi, natomiast ptak młody ma dziób i nogi oliwkowo-brązowe. Bardzo charakterystycznie wygląda pisklę bociana czarnego w pierwszych tygodniach życia – przypomina ono „puchatą” dziecięcą maskotkę, ponieważ pokrywa je biały puch, a krótki, masywny „dziobek” ma kolor żółty. 

Wielkością bociany czarne minimalnie ustępuje „boćkom” białym: dorosłe mierzą ok. 90–105 cm długości (od dzioba do ogona), a rozpiętość ich skrzydeł sięga 175–205 cm. Dorosłe ptaki ważą ok. 3 kg. 

Olbrzymi zasięg
Aktualny areał lęgowy bociana czarnego obejmuje większość obszaru Europy i umiarkowanej części Azji oraz południe Afryki. 

Na naszym kontynencie skrajnie zachodnie stanowiska lęgowe, znajdują się w Portugalii i Hiszpanii, a wschodnie w górach Ural (pogranicze europejskiej i azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej). Na północ sięga do Estonii oraz Rosji w rejonie Petersburga i Wołogdy. Z kolei najdalej na południu, gniazduje w lasach górskich Grecji i południa Włoch – w Kalabrii. 

W Azji jego areał sięga od gór Ural na zachodzie, po wybrzeże Oceanu Spokojnego w rejonie ujścia rzeki Amur, na północ dochodząc w syberyjskiej tajdze do 60o szerokości północnej na obszarze dorzecza Obu i Leny, a na południu gniazduje w Turcji, północnym Iranie i Pakistanie oraz wschodnich Chinach. 

W Afryce areał lęgowy bociana czarnego obejmuje południe kontynentu, od Namibii na zachodzie, po Mozambik na wschodzie, na północ sięgając do Zambii i Malawi. 

Tradycyjne zimowiska bociana czarnego obejmują w Afryce strefę sawann i stepów, od Senegalu po Etiopię oraz wzdłuż Nilu od Egiptu po Ugandę, a także południe kontynentu – od Angoli i Tanzanii po RPA. 

W Azji tradycyjne zimowiska obejmują obszar od zachodniej i północnej części Indii, po południowe Chiny, ale notowano go zimą także w Iranie. Co ciekawe, od przełomu lat 60. i 70. XX w. bociany czarne licznie zimują także na północy Izraela, a wyjątkowo także na południu Kazachstanu.

Bociany czarne regularnie zimują także na południu Europy – w Hiszpanii i Portugalii, a nowym obszarem zimowania tego gatunku na naszym kontynencie jest południe Bułgarii, gdzie na przełomie XX i XXI w. notowano do 100 osobników tego gatunku. 

Biotop 

Ten „czarny elegant” różni się od swego powszechnie znanego białego kuzyna także wybiórczością środowiskową – bocian czarny jest gatunkiem leśnym, w okresie lęgowym ściśle związanym z obecnością starych, ponad 100-letnich drzewostanów. W Polsce bocian czarny preferuje wilgotne lasy liściaste i mieszane (zwłaszcza olsy i łęgi oraz grądy niskie), ale gniazduje także w drzewostanach borowych (np. sosnowo-świerkowych), zwłaszcza w rejonach zabagnionych. 

Na północnym obszarze występowania, bocian czarny gniazduje w tajdze, także wybierając zabagnione, odludne okolice, natomiast na południu swego areału odbywa lęgi w górach o dość skąpym zalesieniu (zwłaszcza azjatyckie pasma Kopet Dag, Hindukusz, Pamir, Karakorum, Kun Lun). Gniazduje on także w strefie nadczarnomorskich i nadkaspijskich stepów, zasiedlając lasy łęgowe w dolinach dolnego Dunaju, Dniestru, Dniepru, Donu, Wołgi i rzeki Ural.

W Polsce do lat 70. XX w. bociany czarne gniazdowały w większych kompleksach leśnych, nielicznie zasiedlając kilkusethektarowe drzewostany, rosnące w krajobrazie rolniczym. Ale postępujący wzrost jego liczebności spowodował, że niektóre pary zaczęły kolonizować nawet niewielkie zadrzewienia śródpolne, w skrajnym przypadku o powierzchni mniejszej niż 1 ha! Obecnie jako gatunek lęgowy, bocian czarny gniazduje niemal w całej Polsce (nie ma go na Półwyspie Hel), a najliczniej od rejonu Przemyśla, przez Bieszczady, po Beskid Niski, gdzie na poczatku XXI w. oszacowano jego populację lęgową na ok. 115–150 par. Nawet w podwarszawskiej Puszczy Kampinoskiej ok. 10 lat temu gniazowało do 13–17 par.

Dla bociana czarnego nieodzowna jest obecność otwartych wód stojących i płynących, najchętniej z wypłyceniami, gdzie może brodzić w płytkiej wodzie i sprawnie chwytać zdobycz. Ponieważ wiele rzek i strumieni poddana została 

U nas bocian czarny jest gatunkiem leśnym, w okresie lęgowym ściśle związanym z obecnością starych, ponad 100-letnich drzewostanów. W Polsce bocian czarny preferuje wilgotne lasy liściaste i mieszane (zwłaszcza olsy i łęgi oraz grądy niskie), ale gniazduje także w drzewostanach borowych (np. sosnowo-świerkowych), zwłaszcza w rejonach zabagnionych.

zw. regulacji, w wyniku czego zamieniono je w kanały, w wielu przypadkach brakuje w nich miejsc wypłyconych, gdzie mógłby normalnie żerować ten leśny bocian. Dlatego tak chętnie odwiedza on rozlewiska powstałe w wyniku działalności bobrów Castor fiber – tętniące życiem płytkie „stawy” bobrowe są doskonałym żerowiskiem dla czarnego bociana. 

Ważnym elementem w życiu bocianów czarnych są martwe drzewa, na których lubią odpoczywać. W okolicach Jelcza-Laskowic (Dolny Śląsk) obserwowałem w maju 2012 r. bociana czarnego, który „brał” kąpiel słoneczną, stojąc na konarze suchego dębu. Ptak ten wyraźnie „wystawiał” się na promienie słoneczne i całymi minutami trwał nieruchomo w jednej pozycji. Dlatego wskazane jest, aby leśnicy nie wycinali dużych suchych drzew, zwłaszcza liściastych, ponieważ pełnią one wiele istotnych funkcji biocenotycznych, m. in. są miejscem odpoczynku bocianów czarnych. 

Pokarm 

Z badań nad pożywieniem bociana czarnego w Polsce wynika, że niewielkie ryby i płazy są podstawowym składnikiem jego pokarmu. Z ryb najczęściej chwyta małe gatunki, jak np. piskorz (Misgurnus fossilis), czy płoć (Rutilus rutilus), ale zdarza się mu upolować młode szczupaki (Esox lucius). 

Z płazów najczęstszą jego zdobyczą jest żaba moczarowa (Rana arvalis), ale zdarza się mu polować na inne gatunki tzw. żab brunatnych, jak żaba trawna (Rana temporaria) i żaba zwinka (Rana dalmatina). Chwyta także inne gatunki płazów, jak kumaki (Bombina ssp.) i żaby jeziorkowe (Pelophylax lessonae). 

Zdarza się też bocianowi czarnemu zapolować na gady, w Polsce na zaskrońca (Natrix natrix), a...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy