Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

28 czerwca 2018

NR 25 (Styczeń 2018)

Lis rudy

Od wieków wzbudza zainteresowanie człowieka. Intrygujące cechy jego behawioru, jak dzienna aktywność i widowiskowość polowań, skuteczne sposoby wdzierania się na podwórza i wręcz nałogowe chwytanie drobiu, a także cenne futro chętnie wykorzystywane do szycia ciepłych okryć zimowych skupiały na nim uwagę ludzi od najdawniejszych czasów. 

Lis rudy (Vulpes vulpes) jest jednym z pięciu rodzimych przedstawicieli rodziny psowatych na obszarze Europy. Największym z tej piątki jest wilk (Canis lupus) zasiedlający przed wiekami cały niemal kontynent, następnie szakal złocisty (­Canis aureus) zasiedlający Bałkany i Węgry, a ostatnio pojawiający się nawet we Włoszech, Czechach, Niemczech, w Polsce i republikach nadbałtyckich oraz trzy gatunki lisów: nasz bohater – lis rudy i dwaj mniejsi kuzyni: lis korsak (Vulpes corsac) ze stepów nadczarnomorsko-nadkaspijskich i piesiec (Alopex lagopus), czyli lis polarny z Islandii, północnej Skandynawii i arktycznych tundr Rosji. Jenot (Nyctereutes procyonoides) jest kolejnym psowatym żyjącym obecnie w niemal całej wschodniej i środkowej Europie, pochodzi jednak z Azji Wschodniej, skąd został przywieziony i introdukowany w latach 1934–1955 na terenie europejskiej części byłego Związku Sowieckiego jako tzw. pusznyj zvier.

Lis rudy już w starożytności uchodził za symbol sprytu i przebiegłości. Według ewangelii św. Łukasza – Jezus Chrystus, mówiąc o Herodzie, porównał go do lisa. Lis stał się też jednym z bohaterów bajek Ezopa, a w okresie średniowiecza stał się tematem baśni francuskich, niemieckich i rosyjskich. W czasach nowożytnych rudzielca utrwalił m.in. Adam Mickiewicz w moralizatorskim utworze Lis i kozioł oraz Goethe w eposie Lis Przechera. 

Dawni Polacy uważali go przede wszystkim za cenne zwierzę łowne. Nęciło ich wspaniałe lisie futro oraz chęć odwetu za zagryziony w obejściach drób. Wiedza o tym krewniaku wilka i psa bywa jeszcze dziś mocno wypaczona, a wręcz fantazyjna. A cóż dopiero począć z dawnymi dziełami, w których aż roi się od osobliwych informacji na temat lisa, np. według Ładowskiego (1783, za Samek 1992) lis (...) śmierdzi, z instynktu chytry, z potrzeby dowcipny, nieprzyjazny niewoli, żyje w sprawności, brzydzi się słodyczą życia domowego (...). 

Wygląd

Lis należy do średniej wielkości psowatych: mierzy do 120–140 cm długości, z czego sam ogon mierzy do 50 cm. Dorosłe osobniki ważą do 12–13 kg. ­Największe osobniki występują na północnym wschodzie Syberii, m.in. w Jakucji, co jest zgodne z regułą Bergmanna, która mówi, że osobniki tego samego gatunku występującego na rozległym areale, a zasiedlające tereny o ekstremalnie chłodnym klimacie, są zdecydowanie większe od swych pobratymców z obszarów o klimacie łagodniejszym. 

Lisa rudego jako gatunek cechuje duża zmienność ubarwienia w ramach swego ogromnego areału, ale większość osobników tego gatunku posiada typowe, mniej lub bardziej rude futro. Na Czukotce zdarzają się osobniki czarno-bure, a w tundrze Ameryki Północnej także srebrzysto-czarne, które dały początek hodowlom fermowym lisów srebrzystych. Charakterystyczną formą barwną lisa w Europie jest tzw. krzyżak posiadający ciemne futro na grzbiecie, głowie i ramionach, a boki i ogon rude. 

Ogromny areał 

Naturalny zasięg występowania lisa obejmuje większość Eurazji, północ Afryki i północną część Ameryki. Występuje on w całej niemal Europie, od północnych krańców Skandynawii i północnej Rosji, po południe Hiszpanii, Sycylię i Grecję, choć brak go m.in. na brytyjskich Szetlandach, Orkadach i Hebrydach oraz śródziemnomorskich Balearach, Malcie i Krecie. W Azji występuje od syberyjskiej lasotundry na północy, po egipski Synaj, Indie, Birmę i Wietnam na południu, a na osi wschód–zachód, od gór Ural po Kamczatkę i Japonię. Spotykany jest też na niektórych obszarach ­Afryki Północnej – w dolinie Nilu po rejon Chartumu w Sudanie oraz Maghrebie (północnej części Maroka, Algierii i Tunezji). Kilka podgatunków lisa rudego występuje w Ameryce Północnej. 

Ze względu na atrakcyjne futro został on w XIX w. introdukowany w Australii i Nowej Zelandii, choć (na szczęście) w tym ostatnim kraju próba osiedlenia zakończyła się niepowodzeniem. Sillero-Zubiri (2009) podaje, że lis rudy został wprowadzony na południowoatlantyckie Falklandy.

Lisa rudego jako gatunek cechuje duża zmienność ubarwienia w ramach swego ogromnego areału, ale większość osobników tego gatunku posiada typowe, mniej lub bardziej rude futro. Na Czukotce zdarzają się osobniki czarno-bure, a w tundrze Ameryki Północnej także srebrzysto-czarne, które dały początek hodowlom fermowym lisów srebrzystych. Charakterystyczną formą barwną lisa w Europie jest tzw. krzyżak posiadający ciemne futro na grzbiecie, głowie i ramionach, a boki i ogon rude.

W przeróżnych biotopach…

Biotopem lisa są – w zależności od strefy klimatycznej – rozliczne środowiska, zarówno leśne, jak i otwarte, nizinne oraz górskie. Poza wszelkiego rodzaju terenami zalesionymi lis regularnie występuje w krajobrazie rolniczym, ­lokując nory w miedzach, zadrzewieniach śródpolnych i stertach słomy. Obecnie w Polsce lisa rudego spotkać można niemal wszędzie, nawet w centrach dużych miast, z Warszawą włącznie. Ponieważ generalnie jest on zwierzęciem o aktywności zmierzchowo-nocnej, większość mieszkańców miast nawet nie zdaje sobie sprawy, że w ich sąsiedztwie żyje ten rudy spryciarz.

Symptomatyczny jest fakt, że lis unika terenów zabagnionych. W dawnych czasach, kiedy liczne bagna nie były poddane tzw. melioracjom, był on tam gatunkiem występującym sporadycznie, bytującym zazwyczaj na obrzeżach bagien. Po przeprowadzeniu odwodnień, szczególnie intensywnie wykonywanych w okresie tzw. Polski Ludowej (gł. w latach 50–80 XX w.) rozległe obszary torfowisk niskich i przejściowych uległy degeneracji w wyniku obniżenia poziomu wód gruntowych i powierzchniowych, a to spowodowało kolonizację dawnych mokradeł przez lisa i inne drapieżne ssaki. Ta sytuacja wpłynęła z kolei na załamanie się liczebności populacji niektórych ptaków, np. cietrzewia (Tetrao tetrix) i bataliona (Philomachus pugnax), które katastrofalnie obniżyły swoją liczebność ze względu na zanik biotopów lęgowych oraz silny wzrost drapieżnictwa ze strony lisa i innych ssaków drapieżnych. 

Od początku XX w., a zwłaszcza w drugiej połowie tego stulecia, lis zaczął kolonizować nawet wielomilionowe aglomeracje miejskie, jak Londyn i Paryż, najpierw poczynając od zasiedlania terenów zielonych na ich przedmieściach, a następnie w ich centrum. Na przykład we Wrocławiu na przełomie XX i XXI w. obserwowano lisa nawet w centrum miasta, m.in. przy Urzędzie Wojewódzkim.   

Lis jest generalnie gatunkiem osiadłym, ale w skrajnie trudnych warunkach podejmuje na zimę migracje ku obszarom o łagodniejszym klimacie, np. na północy areału w subarktycznej tundrze północnej Rosji ubito lisa, którego wcześniej oznakowano ok. 600 km na północny wschód. 

Rozród

Lisie gody w Polsce mają miejsce zimą –na przełomie stycznia i lutego. Wówczas lisy są szczególnie aktywne wokalnie i wieczorami bez większego trudu można zlokalizować nawołujące osobniki tego gatunku. Wiadomo, że niektóre samce są wierne jednej samicy i nie interesują ich inne lisice, mimo braku widocznych przeszkód, aby mogły kontaktować się również z nimi. 

Liszka – samica lisa – po ok. 50 dniach ciąży rodzi zazwyczaj 3–8 młodych. W Polsce porody u lisa notowane są głównie na przełomie marca i kwietnia. Mlode przez pierwsze 2 tygodnie nie widzą i są mało motoryczne. Ich sierść jest wełnist...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy