Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ekologia

19 lipca 2018

NR 22 (Lipiec 2017)

Mały organizm, wielkie szkody, czyli kilka słów o tempie ekspansji szrotówka kasztanowcowiaczka (Cameraria ohridella, Deschka i Dimić 1986, Gracillariidae)

0 189

Niecodziennie spotyka się gatunek, który w przeciągu 20 lat rozprzestrzenił się niemal na całą Europę (Šefrová i Lašůvka 2001). Jest to nieprawdopodobne, jak duże szkody mogą wyrządzić tak małe organizmy. Żerujące głównie na liściach kasztanowca motyle powodują przedwczesną defoliację (utratę liści) tych drzew. Szybkość ekspansji szrotówka kasztanowcowiaczka budzi niepokój u naukowców, niestety metody kontroli jego liczebności dają mizerne rezultaty. 

W Polsce występuje wiele gatunków inwazyjnych (NOBANIS 2017), jednym z nich jest szrotówek kasztanowcowiaczek (Fot. 1). 

Osobniki należące do tego gatunku zostały po raz pierwszy zaobserwowane w okolicach jeziora Ochrydzkiego (Macedonia) w 1984 roku (Deschka i Dimić 1986). W Polsce po raz pierwszy stwierdzono obecność tego gatunku w 1998 roku na południu kraju (Łabanowski & Soika 1998). Aktualnie Cameraria ohridella występuje na terenie całej Polski z wyjątkiem wyższych partii gór. Kolonizacja większości Polski zajęła temu gatunkowi zaledwie pięć lat. Występowanie tych motyli jest związane z obecnością introdukowanych na terenie naszego kraju gatunków należących do rodzaju kasztanowiec (Aesculus). Gatunki takie jak Aesculus hippocastanum L. czy Aesculus glabra Willd. często są sadzone w parkach i na obszarach miejskich (Buszko 2006). Duża liczebność szrotówka na terenie Polski wynika z faktu istnienia dogodnych warunków klimatycznych, umożliwiających rozwój trzech pokoleń tych motyli w trakcie jednego sezonu (Kosibowicz 2005). 

Cykl życiowy szrotówka składa się z czterech stadiów rozwojowych: jaja, larwy, poczwarki (pupa), osobnika dorosłego (imago). Pierwszą formą są małe jaja  (0,2–0,3 mm) o soczewkowatym kształcie i chropowatej powierzchni (Kosibowicz 2005). Po złożeniu są one przezroczyste, ale z upływem czasu przyjmują kolor biały. Następnym stadium są larwy koloru żółtawego, które w swojej ostatecznej formie osiągają ponad 5 mm długości. Ich głowy mają spłaszczony, trójkątny kształt z wyraźnie zaznaczonym otworem gębowym. Poczwarki są nieruchome i mają postać cylindrycznej brązowej beczułki. Są one otoczone cienką warstwą zwiniętej blaszki liściowej. Ostatnim stadium szrotówka jest drobny motyl, który osiąga długość ciała około 3 mm, przy czym samice są większe od samców. Rozpiętość skrzydeł u rozwiniętego osobnika wynosi około 8 mm. Jego ciało jest pokryte łuseczkami koloru brązowego a skrzydła mają charakterystyczne brązowo-biało-czarne paski. Ubarwienie odnóży natomiast jest białe z pierścieniami w odcieniach brązu (Fora i in. 2009).

Żerowanie szrotówka kasztanowcowiaczka wpływa negatywnie na walory estetyczne otoczenia oraz zakłóca rytm rozwojowy drzew kasztanowca.

-------------------------

Tempo jego ekspansji przekroczyło możliwości naturalnego oporu środowiska.

-------------------------

Do tej pory nie znaleziono skutecznej metody na 

Cykl życiowy Cameraria ohridella przypomina cykl innych motyli. Pierwsze dorosłe osobniki pojawiają się na przełomie kwietnia i maja w zależności od warunków środowiskowych (Fora i in. 2009). Po wydostaniu się z poczwarek, motyle zbierają się na pniach kasztanowców. Następnie dochodzi do kopulacji i kilka dni później samica składa jaja na powierzchni liści. Dorosła samica składa jednorazowo 20-40 jaj. Po okresie dwóch do trzech tygodni z jaj wykluwają się larwy, które dostają się do wnętrza liścia, gdzie rozpoczynają żer. Trwa to od trzech do pięciu tygodni. Jest sześć stadiów larwalnych, ale żerują tylko cztery pierwsze stadia (L1, L2, L3 i L4).  Czwarte stadium larwalne przeobraża się w larwę posiadającą organy przędne. Larwy te tworzą kokony poczwarkowe. Larwy w piątym stadium rozwoju (L5) tkają kokon letni, a w szóstym (L6) kokon zimowy (Kosibowicz 2005). Następnie larwy przeistaczają się w poczwarki, które zamknięte są w kokonie przez około dwa tygodnie. Po tym czasie z kokonów letnich wydostają się dorosłe osobniki. Poczwarki z jaj zimowych nie wykluwają się, lecz jesienią spadają z liśćmi na ziemię, gdzie hibernują przez zimę. 

Cameraria ohridella jest gatunkiem roślinożernym. Jak pozostałe motyle z rodziny kibitnikowatych żeruje jedynie w stadium larwalnym. W pierwszym stadium rozwoju larwy żywią się płynną zawartością liści, a w kolejnych żerują tworząc miny (korytarze wydrążone we wnętrzu liścia), które początkowo są małe, lecz często, na skutek długotrwałego żerowania, powiększają się nawet do kilku centymetrów kwadratowych (Kosibowicz 2005), (Fot. 2). 

Miny utworzone przez szrotówka prowadzą do defoliacji drzew, a w konsekwencji do ich zamierania. Efekty żerowania szrotówka powodują wiec spadek dekoracyjności drzew (Bystrowski i in. 2008). Ponadto, utrata liści powoduje, że proces fotosyntezy jest mniej wydajny co prowadzi do zahamowania wzrostu drzewa (Fora i in. 2009). Efekty żerowania szrotówka widoczne są na kilku gatunkach drzew, lecz najczęściej na kasztanowcu pospolitym. Stwierdzono, że szrotówek może rozwijać się także na klonach, a w szczególności na liściach jaworu (Acer pseudoplatanus L.). Motyle rozwijające się na liściach jaworu nie różnią się morfologicznie od tych rozwijających się na liściach kasztanowca. Ślady obecności szrotówka są szczególnie widoczne na obszarach zaniedbanych, z których nie usuwa się opadniętych liści. W takich sytuacjach drzewa kasztanowca są całkowicie pozbawione liści już w sierpniu. Mimo, że w środowisku naturalnym i półnaturalnym kasztanowce nie odgrywają ważnej roli, to mogą mieć one znaczenie dla fauny i flory w miastach (Buszko 2006).

Pomimo, że na ślad szrotówka natknięto się stosunkowo niedawno, to obecnie jest on obserwowany w niemal ca...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy