Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 lipca 2018

NR 24 (Listopad 2017)

Mandarynka – orientalne piękno

0 231

Ta wschodnioazjatycka kaczka od ponad półwiecza notowana jest także w Polsce. Bajecznie ubarwione samce mandarynki stały się inspiracją dla wykwintnych strojów chińskich możnowładców – mandarynów. Zauroczeni tą wyjątkowo barwną kaczką Anglicy, zaaklimatyzowali ją u siebie. W ich ślady poszli inni i obecnie w Europie żyją tysiące tych niesamowitych kaczek. Okazuje się jednak, że na naszym kontynencie nie jest ona gatunkiem zupełnie obcym.

Mandarynka (Aix galericulata) jest średniej wielkości kaczką: od dzioba do ogona osiąga 41–51 cm długości, rozpiętość jej skrzydeł wynosi 68–74 cm, a waga oscyluje w zakresie 430–610 gram. Jest jednym z dwóch gatunków kaczek tworzących rodzaj Aix. „Siostrzanym” taksonem mandarynki jest północnoamerykańska karolinka (Aix sponsa). Kaczory obydwu tych gatunków w szacie godowej wyglądają wręcz spektakularnie! O ile jednak samce mandarynki i karolinki w upierzeniu godowym różnią się zasadniczo, to samice wykazują spore podobieństwo w ogólnym schemacie upierzenia. To jeden z dowodów na bliskie powinowactwo obydwu tych gatunków. 

Samca mandarynki nie sposób pomylić z jakimkolwiek innym gatunkiem ptaka. W upierzeniu godowym wydaje się, iż posiada on wszystkie możliwe kolory – poczynając od białego, a skończywszy na czarnym. Czerwony dziób i żółte nogi kaczora oraz charakterystyczna „grzywa” z piór na policzkach i tyle głowy, a także wystające „stateczniki” na złożonych skrzydłach, są efektownym dopełnieniem niepowtarzalnego wyglądu kaczora mandarynki. Natomiast od czerwca do połowy sierpnia samce noszą szatę spoczynkową i upodabniają się do samic, choć dziób pozostaje czerwony (dziób samicy i ptaków młodych jest szary). 

Samica mandarynki nosi szatę zdecydowanie skromniejszą, ale i u niej można doszukać się sporej dozy elegancji. Głowa jest szara, a przy oku znajduje się wąska biała „obrączka”, tworząca za okiem wąską smugę (tzw. łezkę). Grzbiet samicy jest ciemnobrązowy, a boki i pierś upstrzone białawymi cętkami na brązowym tle.


Fot. Marek Stajszczyk

Z Dalekiego Wschodu 

Ojczyzną mandarynki jest Azja Wschodnia. Jej zasięg obejmuje strefę umiarkowanych lasów liściastych i mieszanych w zlewni Morza Japońskiego i Wschodniochińskiego. Na północy zasięg mandarynki sięga po dolinę rzeki Amur (na pograniczu Chin i Federacji Rosyjskiej) oraz wyspę Sachalin. Jej lęgi możliwe są w archipelagu Kuryli, ponieważ była wielokrotnie obserwowana w okresie wiosenno – letnim na wyspie Kunaszir (Netshaev 1969, Vinokurov i Shadilov 1985, Shibaev 2011, Lever 2013). 
Zasadnicza część lęgowego areału man­darynki obejmuje północno-wschodnie Chiny oraz południowo-wschodnie krańce azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej. Są to tereny południowej i wschodniej części dorzecza rzeki Amur i jego dopływu – Ussuri, na rosyjskim Dalekim Wschodzie oraz rzeki Sungari w północnochińskiej prowincji Mandżuria (Hei­longjiang). Mandarynka gniazduje także na Półwyspie Koreańskim (w obydwu państwach koreańskich) i w Japonii (od Hokkaido na północy, po Okinawę na południu) oraz na Tajwanie. 

Skrajnie zachodnia, izolowana populacja występuje w północnochińskiej prowincji Mongolia Wewnętrzna, a od niedawna wiadomo, iż mandarynka gniazduje także na skrajnym wschodzie Mongolii, nad rzeką Chałchyn – Goł. 

Mandarynki gniazdujące w północnej części areału (w dorzeczu Amuru i Sungarii), z racji ostrych zim, migrują na południe Chin. Te z Korei Północnej zimują prawdopodobnie w Korei Południowej. Populacja z Tajwanu jest w całości osiadła, podobnie w Japonii, choć część osobników z Hokkaido przelatuje jesienią na sąsiednią wyspę Honsiu.


Fot. Marek Stajszczyk

Biotop

Mandarynka w warunkach naturalnych jest ściśle związana ze starymi liściastymi i mieszanymi lasami. Są one dla mandarynki miejscem gniazdowania i żerowania. Mandarynka jest świetnie przystosowana do życia wśród drzew – lata między nimi z wyjątkową zwrotnością i porusza się po konarach z zadziwiającą zwinnością. Spędza sporo czasu stojąc lub siedząc na grubszych gałęziach drzew liściastych, porastających wyspy. 

W swojej ojczyźnie – Azji Wschodniej – mandarynka zasiedla wody stojące i rzeki, otoczone starymi lasami. Jej ulubionym środowiskiem są wolno płynące, średniej wielkości rzeki o naturalnym charakterze – obfitujące w mielizny, płycizny i zalesione wyspy oraz podmyte skarpy i zwalone do wody drzewa. A wszystko to w otoczeniu ­rosłych drzewostanów, ­złożonych nie tylko ze wschodnioazjatyckich buków, dębów, grabów, jesionów, klonów, lip, wiązów, ale także wielu innych drzew liściastych. W lasach strefy umiarkowanej Azji Wschodniej rosną też takie gatunki, jak np. bożodrzew gruczołkowaty (Ailanthus altissima), brusonecja chińska (Broussonetia papyrifera), brzostownica chińska (Zelkova sinica), chmielograb japoński (Ostrya japonica), eukomia wiązowata (Eucommia ulmoi­des), ewodia koreańska (Tetradium daniellii), grujecznik japoński (Cercidiphyllum japonicum), kasztanowiec japoński (Aesculus turbinata), korkowiec amurski (Phellodendron amurense), magnolia wierzbolistna (Magnolia salicifolia), makia amurska (Maackia amurensis), miszpelnik japoński (Eriobotrya japonica), mydleniec wiechowaty (Koel­reuteria paniculata), orzech ­mandżurski (Juglans mandshurica), paulownia omszona (Paulownia tomentosa), persymona (Diospyros kaki), skrzydłorzech japoński (Pterocarya rhoifolia),  sofora japońska (­Styphnolobium japonicum), stewarcja kameliowata (Ste­wartia pseudocamellia), styrakowce (Styrax japonicus i Styrax obassia), surmia żółtokwiatowa (Catalpa ovata), tulipanowiec chiński (Liriodendron chinense), i czeremcha amurska (Prunus maackii). Mandarynki znad Amuru i Sungari oraz z Korei i Japonii spędzają całe życie w otoczeniu tak bogatych gatunkowo lasów. Natomiast te z Okinawy i Tajwanu, żyją w klimacie podzwrotnikowym, gdzie lasy są wiecznie zielone i obfitują w przebogatą subtropikalną dendroflorę. 
Parę tysięcy lat temu, przed zmianami, jakich dokonali Chińczycy w krajobrazie dorzeczy Huang-He i Jangcy, zasięg mandarynki był większy niż obecnie – wówczas gniazdowała na obszarze areału palmy szorstkowca Fortunego (Trachycarpus fortunei), np. na terenie prowincji Shanxi, Henan, czy Hubei (na południowy zachód od Pekinu). 

Najmniej zróżnicowanymi dendrologicznie lasami, ma do czynienia populacja mandarynek gniazdujących na wschodzie Mongolii – związana jest ona tam z lasami tworzonymi przez dęby mongolskie (Quercus mongolica), Chozenie (Chosenia spp.), lipy mongolskie (­Tilia mongolica) i wiązy syberyjskie (Ulmus pumila). 

Preferowanie przez mandarynkę wód stojących i cieków, zlokalizowanych pośród starych drzewostanów liściastych, potwierdzają także obserwacje z Polski i innych krajów Europy. Europejskie mandarynki mimo wielu pokoleń hodowli w niewoli (od połowy XVIII w.), nie zatraciły obyczajów swych przodków i zachowują się na naszym kontynencie, jak ich dzicy protoplaści z Azji. Nie dziwi więc fakt, iż główną ostoją mandarynki w Polsce są warszawskie Łazienki, z ich starym drzewostanem liściastymi i akwenami.

Życie rodzinne

Adorowanie samicy mandarynki przez kaczora jest wizualnie bardzo efektownym zjawiskiem. Wybranek „serca” nie odstępuje jej nawet na krok, przebywając przy niej blisko o każdej porze dnia i nocy. Ludzi ujmują zwłaszcza sceny, kiedy para mandarynek odpoczywa przytulona do siebie, stojąc lub siedząc na pochylonej nad wodą gałęzi … 

Osobliwością mandarynki jest lokowanie przez samicę gniazda w dziupli. Może być ona wykuta przez dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) lub wypróchniała, np. w miejscu złamanego konaru. Samica składa do 15 jaj, które wysiaduje przez ok. 30 dni. Pisklęta po wykluciu przebywają przez ok. dobę w dziupli, po czym wyskakują z niej na ziemię lub bezpośrednio na wodę. Ponieważ są lekkie, a ich kościec jest jeszcze bardzo elastyczny upadek, nawet z wysokości 10–15 m, nie czyni im szkody. 

Samica skrycie wodzi pisklęta, dbając o ich bezpieczeństwo i prowadząc w miejsca obfitujące w pokarm. Mimo jej troski, z reguły nie wszystkie kaczęta mają szansę dorosnąć – zagrożeniem dla piskląt są duże ryby, niektóre ptaki oraz drapieżne ssaki. Np. w maju 2017 r., jedna z samic w Brzegu (między Wrocławiem a Opolem) wodziła początkowo aż 15 piskląt, ale do połowy lipca liczba młodych „stopniała” do 7 … 

Młode mandarynki osiągają zdolność latania po ok. 45 dniach od wyklucia. W większości przypadków nadal pozostają przy matce, a jesienią tworzą grupy rodzinne, ponieważ dołącza do nich ojciec. Późną jesienią i zimą więzi rodzinne rozluźniają się, a młodociane osobniki zaczynają interesować się płcią przeciwną. Dojrzałość płciową mandarynki osiągają w drugim roku życia. Wówczas łączą się w stałe związki, co docenili Chińczycy, stawiając mandarynkę za wzór cnót małżeńskich – miłości i wierności.

Zagrożenia

Naturalnymi wrogami mandarynki – zwłaszcza dla piskląt – są duże ryby, jak np. sumy (Silurus spp.) i szczupaki (Esox spp.), a także niektóre ptaki, jak czapla siwa (Ardea cinerea), błotniaki (Circus spp.), bielik zwyczajny (Haliaeetus spp.) i bielik wschodni (Haliaeetus leucoryphus) oraz jastrząb (Accipiter gentilis), a także drapieżne ssaki, zwłaszcza ryś (Lynx lynx) i kotek bengalski (Prionailurus bengalensis), następnie lis (Vulpes vulpes), jenot (Nyctereutes procyonoides), cyjon (Cuon alpinus), borsuk japoński (Meles anakuma), kuna japońska (Martes melampus), kuna żółtogardła (Martes flavigula), tumak (Martes martes) i introdukowana w Eurazji norka amerykańska (Neovison vison). 

Wiel...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy