Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pomysł na lekcję

19 lipca 2018

NR 22 (Lipiec 2017)

Motyle dzienne jako grupa modelowa w nauczaniu biologii

0 35

Motyle dzienne oraz ptaki od zawsze cieszyły się szczególnym zainteresowaniem zarówno wśród biologów jak i szerokiej rzeszy amatorów przyrodników.

Wymienione grupy zwierząt są traktowane jako idealne organizmy modelowe w badaniach z zakresu ekologii czy ochrony środowiska (Żmihorski i in. 2013). Motyle dzienne budzą ludzką sympatię ponieważ są wyjątkowo efektowne oraz są niegroźne dla człowieka. Te bez wątpienia najpiękniejsze owady, od dawna inspirowały ludzi, wpływając na ich kulturę i sztukę. Wystarczy rozejrzeć się dookoła, aby zauważyć motywy związane z motylami w sztuce, wyrobach jubilerskich, zdobnictwie czy reklamie. Od przeszło 200 lat motyle ze względu na ich piękne ubarwienie należą również do ulubionych obiektów kolekcjonerskich. Niestety kolekcjonerzy przyczynili się do zaniku wielu rzadkich gatunków. Dzięki naukowcom i miłośnikom uzyskano bardzo wiele informacji o biologii motyli, ich rozsiedleniu oraz zagrożeniach. Dlatego aktualnie uważa się, że jest to jedna z najlepiej poznanych grup bezkręgowców. 

Ochrona motyli i ich rola w ochronie przyrody 

Ze względu na znakomity stan poznania, relatywnie łatwą rozpoznawalność oraz wrażliwość wielu gatunków na zmiany środowiska, motyle dzienne stały się bardzo dobrymi gatunkami wskaźnikowymi (Settele i in. 1996). Stosunkowo łatwo można oszacować oraz monitorować różnorodność gatunkową motyli dziennych na danym terenie, a to umożliwia porównanie różnych cennych przyrodniczo obszarów. Spośród wszystkich krajowych motyli, na listach gatunków prawnie chronionych, czy też umieszczonych na „Czerwonej Liście gatunków ginących i zagrożonych”, procentowo zdecydowanie dominują motyle dzienne. Warto podkreślić, że symbolem ochrony bezkręgowców w Polsce jest gatunek motyla niepylak apollo Parnassius apollo. Motyle dzienne często mają także status gatunków parasolowatych lub osłonowych. Poprzez ochronę jednego gatunku lub grup organizmów chroni się inne gatunki zasiedlające to samo siedlisko. W faunie krajowej jest dziewięć gatunków motyli dziennych wymienionych w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej, których obecność na danym obszarze może być jednym z kryteriów powstania obszarów ochrony Natura 2000 (Kalarus 2016). Jednym z „gatunków  naturowych” jest np. czerwończyk nieparek Lycaena dispar (Fot. 1), który jest prawnie chroniony również w naszym kraju. Jest to przykład gatunku na podstawie, którego możemy wyjaśnić jak pewne gatunki zwierząt potrafiły się dostosować do zmiennych warunków klimatycznych oraz siedliskowych. W ostatnim dziesięcioleciu ten typowy gatunek wilgociolubny, zmienił swoje upodobania siedliskowe i przystosował się do środowisk suchych oraz przekształconych przez człowieka.

Motyle dzienne i nocne – jak je odróżnić?

Motyle dzienne latają przede wszystkim w dni słoneczne w godzinach południowych Zwyczajowo motyle dzienne przeciwstawiane są motylom nocnym, czyli ćmom. Takie podejście sugeruje podział tych owadów ze względu na czas dobowej aktywności. Jest to jednak zabieg sztuczny bowiem wiele ciem jest również aktywna w dzień, jak na przykład błyszczka jarzynówka Autographa gamma. Warto wiedzieć, że jednym z kryteriów morfologicznych odróżniającym motyle dzienne (w ujęciu taksonomicznym są to motyle z nadrodziny Papilionoidea) od motyli nocnych jest budowa czułków. Czułki motyli dziennych są zakończone buławką stąd ich nazwa buławkorogie (Rhopalorocera). Wszystkie pozostałe motyle znalazły się w grupie Heterocera (różnoczułkie), której przedstawiciele mają czułki nitkowate, pierzaste, wrzecionowate czy szczecinkowate. Kolejną różnicą pomiędzy dziennymi i nocnymi motylami jest sposób składania skrzydeł w czasie spoczynku. Motyle dzienne składają skrzydła zazwyczaj pionowo nad tułowiem eksponując spód skrzydeł, podczas gdy ćmy składają skrzydła płasko nad ciałem, eksponując zazwyczaj tylko przednie skrzydła. W Polsce stwierdzono 163 gatunki motyli dziennych, co w stosunku do przeszło  trzech tysięcy gatunków wszystkich motyli stanowi tylko 5 % ogółu tych owadów występujących w naszym kraju (Buszko, Masłowski 2008). Natomiast w naszym najbliższym otoczeniu  spotykamy średnio od 30 do 40 najpospolitszych gatunków motyli dziennych. To właśnie znajomość tych gatunków najbardziej kształtuje ogólnie pojętą świadomość ekologiczną społeczeństwa z zakresu entomologii (Żmihorski i in. 2013).

Jak obserwować i badać motyle dzienne?

Większość badań i obserwacji we współczesnym świecie prowadzi się z zastosowaniem metod nieinwazyjnych. Zastrzeżenia natury etycznej oraz z zakresu ochrony przyrody zakazują zajęć w czasie których uczniowie odławiają i uśmiercają motyle. Zalecane są zajęcia polegające na prowadzeniu obserwacji oraz identyfikacji owadów przyżyciowo w terenie. Pierwszym krokiem w badaniach motyli jest ich umiejętność rozpoznawania. W tym celu powinno się odłowić za pomocą siatki entomologicznej obecne na wybranym miejscu gatunki motyli dziennych i przyżyciowo pokazać uczniom cechy diagnostyczne. Nie zawsze identyfikacja motyli w locie a tym bardziej określenie płci jes...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy