Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

24 lipca 2018

NR 20 (Marzec 2017)

Żuraw

To ptak silnie związany z polską kulturą. Adam Mickiewicz wspomniał o nim m.in. w „Stepach Akermańskich”, a Józef Chełmoński poświęcił żurawiom kilka obrazów. Julian Tuwim napisał wiersz o nieudanej próbie zadzierzgnięcia kontaktów między czaplą a żurawiem, zaś reżyser Jerzy Hoffman w ekranizacji sienkiewiczowskiego „Ogniem i mieczem” ubarwił lecącymi żurawiami scenę pojmania Bohdana Chmielnickiego przez łotrzyków nasłanych przez Czaplińskiego. 

Wygląd

Mimo swojej wielkości i donośnego głosu jest wśród ogółu Polaków ptakiem mało znanym. Jedynie w regionach liczniej zasiedlonych przez ten gatunek, zwłaszcza w Wielkopolsce, na Pomorzu, Warmii i Mazurach oraz Podlasiu i Lubelszczyźnie, mieszkańcy wsi znają go i potrafią odróżnić od bociana i czapli. 

Żurawia zwyczajnego (Grus grus) łatwo rozpoznać nie tylko po większych od bocianów i czapli rozmiarach ciała oraz ciemnych nogach, ale także po jednolitym jasnoszarym kolorze upierzenia oraz charakterystycznej sylwetce – małej głowie i smukłej długiej szyi oraz zwisającym „ogonie” w formie bukietu piór tworzonych tak naprawdę nie przez sterówki ogona, a będących wydłużonymi lotkami ramieniowymi skrzydeł. Z bliższej odległości zauważyć można, że u dorosłych osobników wierzch głowy, policzki oraz przód i boki szyi są czarne, a od oka odchodzi do tyłu szyi biały pas. Posiadają one też dodatkową ozdobę w postaci czerwonej plamy na potylicy, natomiast ptaki młodociane mają głowę pokrytą brązowo-rudawymi piórkami. Niezwykłe wrażenie robi donośny głos żurawia – już z odległości 1–2 km można usłyszeć klangor przelatujących żurawi czy krótkie nawoływanie wczesnym rankiem żurawiej pary. 

Nasz żuraw należy do najwyższej – po afrykańskich strusiach – rodziny ptaków na Ziemi: spośród 15 gatunków żurawi (Gruidae) dwa taksony: żuraw indyjski (Antigone antigone) i afrykański żuraw koralowy (Grus carunculatus), dorastają do wysokości przeciętnie rosłego człowieka, czyli ok. 155–165 cm. Żaden przedstawiciel nielotów z Australii i Nowej Gwinei (emu i kazuary) oraz Ameryki Południowej (nandu) nie jest wyższy od obydwu tych gatunków żurawi. 

Wybieranie jaj oraz chwytanie nielotnych młodych i pierzących się osobników dorosłych, a także tępienie bobra oraz osuszanie i zagospodarowywanie wszelkich terenów podmokłych spowodowało, że żuraw już w starożytności zniknął jako gatunek lęgowy z większości terenów południa Europy.

W Polsce w osiąganej wysokości żuraw nie ma konkurencji – jest najwyższym ptakiem, jaki żyje na naszych ziemiach. Niektóre samce osiągają wzrost 130–135 cm. Długość ciała żurawia od dzioba do ogona wynosi 115–125 cm, przy czym samice są nieco mniejsze od samców. Rozpiętość skrzydeł żurawia sięga 220 cm. Żurawie ważą przeciętnie 3,5–5 kg, ale zdążają się samce osiągające wagę nawet 6,1 kg. 

Spośród wszystkich spotykanych w Pol­­sce ptaków momentami wyższe bywają łabędzie (niemy i krzykliwy) oraz pojawiające się u nas niemal co roku pelikany (kędzierzawy i różowy). Te cztery gatunki w pozycji stojącej z wyciągniętymi do góry szyjami osiągać mogą nawet 140–160 cm wysokości, ale jako ptaki najczęściej pływające po wodzie przybierają zazwyczaj bardziej horyzontalną sylwetkę. 

Niektórzy mogą mylić żurawia z czaplą siwą (Ardea cinerea), ale łatwo ją rozpoznać po mniejszych rozmiarach ciała (jest mniejsza nawet od bociana), często garbatej sylwetce, zwłaszcza w porze odpoczynku oraz w locie, po skurczonej szyi – żuraw, podobnie jak bocian, lata z wyciągniętą do przodu szyją. Pod względem kolorystycznym bocian biały różni się od żurawia swym kontrastowym biało-czarnym upierzeniem oraz czerwonym dziobem i nogami, a bocian czarny przede wszystkim dominującą czernią swego upierzenia.

Wielki areał 

Zasięg żurawia zwyczajnego jest ogromny. W czasach starożytnych zasiedlał on całą niemal Europę – od delt greckiej rzeki Evros, włoskiego Padu czy andaluzyjskiego Gvadalkiviru, po Laponię i lasotundrę w dorzeczu dolnej Peczory oraz od Irlandii po Ural. W Azji do dziś zasiedla on niemal całą Syberię oraz wielkie obszary Kazachstanu, północnej Mongolii oraz chińską Dżungarię i część Mandżurii. Nie dociera jednak do Oceanu Spokojnego, gdyż jego zasięg kończy się na północnym wschodzie Jakucji, tj. w dolinie Jany i Indygirki. Izolowane populacje lęgowe zachowały się na odludnych wyżynnych obszarach Turcji, Gruzji, Armenii i północno-zachodniego Iranu. 

Na tak ogromnym areale biotopem żurawia były i są wszelkiego typu tereny podmokłe, od torfowisk w strefie tajgi, po rozlewiska, trzcinowiska i zalane obniżenia w lasach łęgowych na południu Europy oraz w zachodniej i środkowej części Azji. W wielu miejscach egzystencja żurawia była uzależniona od obecności bobrów (Castor fiber), a zwłaszcza tzw. stawów bobrowych zapewniających żurawiom nie tylko bogate żerowiska, ale także bezpieczne miejsca gniazdowania. Dlatego wraz z wytępieniem bobra zanikały biotopy atrakcyjne dla żurawia.

Lęgi

Fenologicznie żuraw należy do ptaków dość wcześnie przystępujących do uzyskania potomstwa. Jeżeli zima jest lekka i nadchodzi wczesna wiosna, na zachodzie Polski pierwsze pary żurawia mogą rozpoczynać lęgi już na przełomie lutego i marca. Para dorosłych ptaków w wieku minimum 3–5 lat buduje na płytkiej wodzie gniazdo w typie płaskiej platformy o owalnym kształcie, o przeciętnych wymiarach 80 x 120 cm. Samica składa 1–2 jaja (sporadycznie nawet 3) i wysiaduje je ok. 30 dni. Pisklęta pierwsze dni po wykluciu spędzają pod opieką rodziców większość czasu w gnieździe, potem zaś są wyprowadzane i z reguły do niego już nie wracają. Rodzice wodząc potomstwo, zachowują się bardzo cicho. Zwierzęta do wielkości borsuka i lisa, potencjalnie zagrażające pisklętom, są przez dorosłe żurawie bezpardonowo przepędzane. Młode żurawie uzyskują lotność po nieco ponad 2 miesiącach od wyklucia i od tej pory regularnie przelatują z rodzicami z mokradeł na pola, gdzie żerują głównie na ścierniskach po zżętych zbożach. 

Migracje i zimowanie

Późnym latem grupki rodzinne żurawi łączą się w większe stada i zazwyczaj podejmują wędrówkę ku odległym zimowiskom, zlokalizowanych do niedawna głównie w Hiszpanii i Portugalii oraz w północno-wschodniej Afryce i na Bliskim Wschodzie. Syberyjskie żurawie odlatują na zimę głównie do Indii i Chin. 

Jednak zjawisko ocieplania się półrocza zimowego przybrało w Europie od końca XX w. tak silne rozmiary, że w większości przypadków mało śnieżne i niemal bezmroźne sezony zimowe skłoniły żurawie do coraz liczniejszego pozostawania na zimę m.in. w Polsce i Niemczech. 

Eksterminacja

Żuraw zawsze wzbudzał zainteresowanie wśród ludzi, także kulinarne. Wybieranie jaj oraz chwytanie nielotnych młodych i pierzących się osobników dorosłych, a także tępienie bobra oraz osuszanie i zagospodarowywanie wszelkich terenów podmokłych spowodowało, że żuraw już w starożytności zniknął jako gatunek lęgowy z większości terenów południa Europy. Podobny proces miał miejsce na obszarze Europy Zachodniej, którą jako ptak lęgowy opuścił w większości na przełomie późnego średniowiecza i czasów nowożytnych, jedynie w Anglii dotrwał do XVII w., a w Irlandii do XVIII w. Żuraw egzystował w ocalałych przed osuszeniem refugiach południa Europy do połowy XX w., ale zagospodarowanie ostatnich tamtejszych mokradeł spowodowało, że ostatnie stanowiska opuścił dekadę po II wojnie światowej – w 1954 r. w Hiszpanii.  

Minimalny stan liczebny żuraw osiągnął na przełomie XIX w. i XX w., a jego areał lęgowy na naszym kontynencie skurczył...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy