Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

20 czerwca 2018

NR 27 (Maj 2018)

Przegląd dziecięcych stresów szkolnych

382

Od dziesiątków lat stres należy do kluczowych problemów społecznych. Zyskał nawet miano „choroby cywilizacyjnej”, albowiem oprócz negatywnych skutków fizjologicznych, jakie wywołuje, coraz częściej zauważane są niepokojące zmiany w psychice człowieka.

W potocznym rozumieniu stres oznacza coś negatywnego, niemi­łego, a nawet groźnego, coś, co przytrafia się człowiekowi w różnych sytuacjach życiowych, na co dzień, w pracy, w domu, w szkole, w kontaktach z bliskimi i obcymi, zarówno w warunkach całkowitej samotności, jak i obcowania ze światem we wszystkich jego przejawach. Podejście naukowe definiuje stres jako stan mobilizacji sił organizmu, będący reakcją na negatywne bodźce fizyczne i psychiczne, mogący doprowadzić do zaburzeń czynnościowych. Twórca tego pojęcia Hans Selye twierdzi, że stres jest „nieswoistą reakcją organizmu na wszelkie stawiane mu żądanie”1.

Z założenia szkoła powinna być miejscem bezpiecznym i przyjaznym dla uczniów. Niestety, ale niezwykle rzadko się to zdarza. Współczesna szkoła – obok stresorów powstających w rodzinie, wśród rówieśników i trudności osobistych – jest głównym źródłem stresu dla dzieci i młodzieży, co rodzi wiele niekorzystnych

Psycholodzy twierdzą, że nasi uczniowie, na każdym etapie swej edukacji, odczuwają trzy kategorie lęków: lęk przed kompromitacją, lęk przed niepowodzeniem szkolnym edukacyjnym oraz poczucie zagrożenia wynikające z braku zdolności odpowiadających stawianym w szkole wymaganiom. 

symptomów zagrażających ich prawidłowemu rozwojowi emocjonalno-społecznemu. Długotrwały stres demotywuje uczniów do nauki, zmniejsza ich wysiłki i starania o dobre oceny, a nawet przyczynia się do wagarowania i niepoprawnego zachowania. Pojawiają się też dolegliwości psychosomatyczne i niechęć do szkoły. Sytuacje trudne wywołane przez stres prowadzą do zaburzenia procesu kształcenia i wychowania oraz niepowodzeń dydaktycznych. W osobowości ucznia pojawiają się wtedy formy obronne, np. dziecko zaczyna kłamać, uciekać z domu, samookaleczać się, izolować od rówieśników, wagarować. Reakcją psychiczną może być spadek koncentracji uwagi, lęk przed porażką, myślenie w kategoriach „wszystko albo nic”, postawy roszczeniowe, skupianie się na negatywach, dyskredytowanie pozytywów, zaniedbywanie prac szkolnych, drażliwość, apatia, fantazjowanie itp. Stresory szkolne mogą być także jedną z przyczyn fobii i nerwic szkolnych. Niestety, stres i choroby idą ze sobą w parze nie bez powodu. Stres to nie tylko psychologiczna reakcja na bodziec. To reakcja stresowa całego organizmu – zaczynająca się w ­­­­­­­­­­­­­­­­głowie, ale dotykająca bardzo silnie ­ciała: zwężają się naczynia krwionośne, podnosi się ciśnienie, a puls przyspiesza, oddech także staje się szybszy, we krwi pojawia się kortyzol i adrenalina, silnie pobudzające hormony. Problem zaczyna się, kiedy taki stan alarmu jest chroniczny. Organizm, szczególnie młodego człowieka, nie jest w stanie wytrzymać takiego długotrwałego obciążenia.

Co może zrobić nauczyciel?

Bądźmy realistami – nie da się przeżyć szkoły bezstresowo. Można jednak zadbać o to, by wspólnie z uczniami pracować nad przezwyciężaniem ich stresu, tak by mieli nad nim kontrolę, potrafili zaradzić jego skutkom. Jest to zadanie dla całego grona pedagogicznego, nie tylko dla pedagogów i psychologów – szkolnych specjalistów. Co i jak zrobić, by szkoła nie była stresogenna, by nie była źródłem urazów psychicznych, pogłębiających złe samopoczucie uczniów i niechęć do otoczenia? Od czego warto zacząć? 

  • Po pierwsze: Należy szczególny nacisk położyć na uzupełnienie wiedzy nauczycieli na temat zjawiska stresu, jego mechanizmu i konsekwencji. 
  • Po drugie: Trzeba zebrać od uczniów informacje dotyczące czynników wywołujących w nich stres, skatalogować je (np. według powyżej opisanych kategorii), nie lekceważąc żadnego. Następnie wnikliwie przeanalizować, które czynniki stresogenne mogą zostać wyeliminowane lub zminimalizowane przez samych nauczycieli, a nad którymi należy pracować z uczniami, np. w trakcie lekcji wychowawczych bądź zajęć pozalekcyjnych, w tym z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
  • Po trzecie: Należy z uczniami systematycznie – nie tylko przy okazji akcji profilaktycznych – rozmawiać na temat, jak należy postępować w sytuacjach trudnych, uczyć ich (trenować z nimi) stosowania różnych technik relaksacyjnych. Specjalne techniki i ćwiczenia uczą, jak pozytywnie myśleć, świadomie wypierać reakcje lękowe (to nieprawda, że się boję, wmówiłem sobie, że się boję, nie lękam się, nie ma mowy o tym, żeby się bać), jak gospodarować czasem, stawiać sobie sensowne i realne cele. W tych wszystkich działaniach ważne jest, aby uczniowie nauczyli się ze sobą komunikować, wymieniać poglądy, korzystać wzajemnie ze swoich doświadczeń, ­przezwyciężać podstawowe stereotypy reakcji emocjonalnych, odreagowywać napięcia, wspierać się i współdziałać. Oczywiście, ze szczególnym naciskiem na rozwijanie i wzmacnianie poczucia własnej wartości u ucznia, a także budowanie pozytywnego obrazu samego siebie, co uodporniłoby go w znacznym stopniu na sytuacje stresowe.

Lęk i strach – podłożem szkolnego stresu

Podstawowymi przyczynami odczuwania przez człowieka lęku i strachu są zagrażające zdarzenia, ich obecność, ślady albo oczekiwanie, że się pojawią. Na gruncie szkoły zdarzenia te można mnożyć na potęgę. Psycholodzy twierdzą, że nasi uczniowie, na każdym etapie swej edukacji, odczuwają trzy kategorie lęków: lęk przed kompromitacją, lęk przed niepowodzeniem szkolnym edukacyjnym oraz poczucie zagrożenia wynikające z braku zdolności odpowiadających stawianym w szkole wymaganiom. Liczne badania wskazują, że największa część stresorów szkolnych dotyczy kwestii związanych:

  1. Z nauką i organizacją życia szkolnego – mieszczą się tutaj strachy i lęki przed:
    - ogólnie pojętymi niepowodzeniami zarówno obiektywnymi, których wyrazem są oceny niedostateczne, jak i subiektywnymi, polegającymi na uzyskiwaniu ocen poniżej własnych aspiracji ucznia; 
    - sprawdzan...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy