Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

14 sierpnia 2018

NR 16 (Lipiec 2016)

Chomik europejski – umbrella species lub flagship species ekosystemów polnych

0 248

Umbrella species, termin stosowany w ochronie przyrody, w języku polskim oznacza gatunek parasolowy (również osłonowy, tarczowy). Monitorowanie reakcji gatunku parasolowego na zmiany zachodzące w siedlisku oraz podejmowanie działań przeciwdziałających jego zanikaniu pozwala chronić inne gatunki z nim współwystępujące oraz środowisko (Pullin 2005). Przykładem gatunku parasolowego jest chomik europejski Cricetus cricetus (L. 1758), ssak z rzędu gryzoni (Rodentia) żyjący na polach uprawnych (Kayser, Stubbe 2003). Na granicy zasięgu, w Alzacji, postuluje się, aby chomikowi nadać status gatunku flagowego (and. flagship species), swoistego ambasadora reprezentującego określony habitat lub problem, np. związany z pogarszającą się jakością środowiska (O’Brien 2015).

Obecnie jest on zagrożony wyginięciem, dla­tego też objęto go ścisłą ochroną prawną w Polsce oraz w innych krajach europejskich. Rozmiary ciała, osobliwe ubarwienie oraz budowanie charakterystycznych nor powodują, że można łatwiej obserwować losy osobników należących do tego gatunku niż innych gryzoni zamieszkujących agrocenozy, tym samym cechy te predestynują go do miana gatunku parasolowego dla agroekosystemów.

Na granicy zasięgu, w Alzacji, postuluje się, aby chomikowi nadać status gatunku flagowego (and. flagship species), swoistego ambasadora reprezentującego określony habitat lub problem, np. związany z pogarszającą się jakością środowiska (O’Brien 2015). Propozycja zaliczenia chomika do gatunku flagowego jest niezwykła, ponieważ dotychczas termin ten rezerwowano dla dużych powszechnie znanych gatunków ssaków, jak tygrys czy goryl górski (Pullin 2005). Termin flag­ship species różni się od terminu umbrella species tym, że ten pierwszy koncentruje się na reprezentacji określonej idei, natomiast ten drugi na ochronie.

Budowa ciała 

Chomik europejski, który od późnego plejstocenu stanowi trwały element fauny Polski (Pradel 1981), nie jest znany współczesnemu człowiekowi tak dobrze jak hodowane w domowych terrariach inne gatunki z podrodziny chomików palearktycznych (Cricetinae): chomik syryjski (Mesocticetus auratus Waterhouse) znany w stanie dzikim z pól Wyżyn Aleppo w Syrii, chomik dżungarski (Phodopus sungorus Pall.) czy chomik Roborowskiego (Phodopus roborovskii Satunin) – zamieszkujące tereny Azji Środkowej. 

Chomika europejskiego wyróżnia spośród innych gatunków chomików oraz innych gryzoni zamieszkujących naturalne stepy i środowiska quasistepowe wielkość ciała oraz ubarwienie. Jest największym przedstawicielem podrodziny Cricetinae, osiąga 30 cm długości osiągając maksymalną wagę do jednego kilograma (Weinhold 2008). Dla porównania chomik syryjski osiąga długość do 18 cm, czyli wielkość czterotygodniowego młodego chomika europejskiego oraz masę ciała do 170 gramów. Typowe ubarwienie chomika europejskiego przedstawia fot. 1. Zwraca uwagę jego czarny brzuch, cecha wyjątkowa u ssaków. W przeszłości obok prezentowanego ubarwienia spotykano przynajmniej pięć innych odmian barwnych, wśród nich osobniki albinotyczne (typowe albinosy lub albinosy z czarnymi oczami) oraz osobniki melanistyczne (całkowicie czarne lub czarne z białymi plamkami) (Kayser Stubbe 2000). W ostatnich dwudziestu latach nie spotyka się już innych wariantów kolorystycznych niż typowe, co może świadczyć o utracie różnorodności genetycznej w populacjach tego ginącego gatunku (Ziomek, Banaszek, 2008). 


Fot. 1. Młody chomik europejski o typowym ubarwieniu w charakterystycznej pozycji słupka (Ziomek, Banaszek, 2008)

Rozmieszczenie geograficzne 

Ten barwny gryzoń jeszcze 40 lat temu charakteryzował się szerokim euroazjatyckim zasięgiem; występował od północnych Chin aż po zachodnią Europę, gdzie notowany był w Belgii, Holandii i północnej Francji. Przez ostatnie cztery dekady obszar występowania chomika europejskiego zmniejszył się drastycznie i aktualnie obserwujemy zanikanie lokalnych populacji, w szczególności na krańcach zasięgu. W Europie Zachodniej sytuacja chomika europejskiego jest bardzo dramatyczna: w Holandii niewielkie populacje żyją w rezerwatach agrarnych, a we Francji dzięki intensywnym działaniom ochronnym udało się go zachować tylko w okolicach Strasburga (La Haye i in. 2011, O’Brien 2015). W Europie Centralnej (Polska, Czechy, Ukraina, Słowacja, Węgry, Rumunia) i na wschodnich rubieżach zasięgu (Syberia) obserwuje się zanikanie tego gryzonia w agrocenozach (Monecke 2013). W Polsce chomik europejski do lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku zamieszkiwał centralną i południową część kraju, lecz aktualnie obszar jego występowania zmniejszył się o 75% (Ziomek, Banaszek 2009) (ryc. 1). Aktualną mapę rozmieszczenia chomika w Polsce, tworzoną na potrzeby nowego „Atlasu ssaków Polski”, można znaleźć na stronie internetowej Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Każdą udokumentowaną informację o występowaniu chomika w naturze można przesyłać do koordynatora gatunku (//www.iop.krakow.pl/ssaki/Katalog.aspx). Chociaż chomik europejski jako jedyny z tej podrodziny zamieszkuje ekosystemy polne Europy Centralnej, jego rozproszone nieliczne stanowiska oraz małe zagęszczenie nor na polach powodują, że niełatwo niespecjaliście znaleźć go i obserwować w warunkach naturalnych. Na taki stan rzeczy wpływa również jego skryty, podziemny tryb życia, dobowy rytm aktywności różny dla płci, sezonu oraz fakt, że agrocenozy rzadko odwiedzane są przez ludzi niezwiązanych z pracą na polu.


Ryc. 1. Aktualny obszar występowania chomika europejskiego (pomarańczowy kolor) na tle zasięgu tego gatunku, który został określony w latach siedemdziesiątych XX wieku przez Stanisława Surdackiego (za: Ziomek, Banaszek, 2008).

Tryb życia

Chomik jest gatunkiem stepowym, któ­ry wraz z rozwojem rolnictwa zamienił swoje pierwotne siedliska na pola uprawne. Tym niemniej chomika europejskiego można spotkać również w innych środowiskach, np. w obrębie wielkich miast: Pragi, Wiednia, Lublina, Moskwy, Košic (Słowacja) czy Mannheim (Niemcy), gdzie tworzy małe i izolowane populacje w parkach, na trawnikach pomiędzy blokami, na terenie ogródków działkowych czy na cmentarzach (Feoktistova i in. 2013).

Chomik jest gatunkiem poligamicznym (w okresie rui samiec łączy się w pary z kilkoma samicami, jednak tylko na krótki okres). Bodźce fizyczne, takie jak ślady zapachowe (mocz, kał) czy behawior, są informacjami przekazywanymi innym samcom, kto jest posiadaczem samicy oraz nory. Poza okresem godowym, podczas którego samce odwiedzają samice, i później, kiedy w samiczych norach pojawiają się młode chomiki, każdy osobnik ma swoją własną norę. W sezonie aktywności, który trwa od kwietnia do końca września lub początku października, chomik mieszka w letnich norach, które może zmieniać, przemieszczając się za źródłem pokarmu, natomiast w czasie jesienno-zimowej hibernacji śpi zamknięty w specjalnie przygotowanej norze zimowej. Tak więc poza krótkim okresem łączenia się w pary chomik jest samotnikiem (Ziomek i Banaszek 2008). 

Chomik nie zapada w pełną hibernację. Wybudza się co kilka dni i pożywia się zapasami zgromadzonymi w podziemnych spichlerzach. W początkowej i końcowej fazie snu chomik budzi się codziennie, natomiast pomiędzy tymi okresami – co dwa, trzy dni. 

Interesującym faktem z życia chomika europejskiego jest jego sen zimowy, w który zapada w zależności od rejonu geograficznego od października do marca/kwietnia. Chomik nie zapada w pełną hibernację. Wybudza się co kilka dni i pożywia się zapasami zgromadzonymi w podziemnych spichlerzach. W początkowej i końcowej fazie snu chomik budzi się codziennie, natomiast pomiędzy tymi okresami – co dwa, trzy dni. Podczas hibernacji wszystkie funkcje życiowe ulegają spowolnieniu, obniża się ciepłota ciała (średnio do 6°C), częstość oddechów (od 2 do 13 na minutę) oraz tempo metabolizmu (Ziomek, Banaszek 2008). 


Fot. 2. Młody chomik wypełniający torby policzkowe (Ziomek, Banaszek 2008)

Okres rozrodczy chomika europejskiego rozpoczyna się zaraz po hibernacji (zazwyczaj w kwietniu/maju) i trwa do sierpnia, ale nie dłużej niż do września. Potencjał rozrodczy gatunku był w przeszłości bardzo wysoki, co powodowało masowe pojawianie się tego gryzonia (w sprzyjających warunkach środowiskowych teoretycznie samica może mieć nawet dziewięć miotów, Weinhold 2008). W ostatnim okresie obserwuje się, że samice wydają każdego sezonu tylko jeden lub rzadziej dwa mioty oraz że liczba młodych w miocie istotnie się zmniejszyła (Monecke 2013). Ciąża trwa średnio trzy tygodnie, młode rodzą się ślepe i nagie, ale już w wieku trzech tygodni samica zaprzestaje karmienia mlekiem, a po pięciu lub sześciu tygodniach młode chomiki rozpoczynają samodzielne życie. Samica Cricetus cricetus żyje średnio 34 miesiące (maksymalnie 5 lat) a samiec 31 miesięcy (maksymalnie 4 lata) (Weinhold 2008).

Pożywienie

Chomik zawsze kojarzył się ze zbieraniem zapasów i gromadzeniem pożywienia w swoich podziemnych komorach spichrzowych. Według opowieści starszych rolników na przednówku (okres wczesnej wiosny) rozkopywano nory chomików i wydobywano z nich ziarno, z którego pieczono chleb. Pozwalało to ludziom na przeżycie najtrudniejszych chwil przed kolejnymi żniwami. Chomikowi do transportu zebranego pokarmu służą obszerne torby policzkowe, w których potrafi zmieścić do 70 gramów pokarmu – odpowiada to połowie szklanki mąki (fot. 2). Torby policzkowe wykorzystuje również do odstraszania przeciwnika oraz przenoszenia młodych. Dorosły chomik może w norze zgromadzić od 30 do 70 kilogramów pożywienia w postaci nasion, bulw i korzeni (Ziomek, Banaszek 2008). Jego pokarm stanowią rośliny strączkowe i motylkowe (lucerna – Medicago sativa L., ko­ni­czyna – Trifolium L., groszek – Lathyrus L., fasola – Phaseolus L., wyka – Vicia L.), zboża (pszenica – Triticum L., jęczmień – Hordeum L., żyto – Secale L., owies – Avena L., kukurydza – Zea mays L.), rzepak (Brassica napus L.), a także warzywa (rzepa – Brassica rapa L., ziemniaki – Solanum tu­berosum L., marchew – Daucus carota L., cebula – Allium cepa L., szpinak – Spinacia oleracea L., ogórek – Cucumis L., dynia – Cucurbita L., sałata – Lactuca L., czy burak cukrowy – Beta vulgaris L.). Jako pokarm wykorzystuje również różnego rodzaju zioła, w tym toksyczne, takie jak rośliny z rodzaju psianka (Solanum L.) (Weinhold 2008). W diecie tego roślinożernego ssaka występuje także około 10–13% białka zwierzęcego pochodzącego głównie z dżdżownic (Lumbricus terrestris L.), ślimaków i owadów oraz sporadycznie z małych kręgowców (Górecki, Grygielska 1975).

Nory

Jak większość gryzoni żyjących na polach chomik kopie nory, w których przebywa przez prawie cały czas swojej dob...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy