Dołącz do czytelników
Brak wyników

Botanika

21 listopada 2018

NR 30 (Listopad 2018)

Cis pospolity – drzewo niezwykłe

0 126

Cis pospolity (Taxus baccata L.) – niepozorne drzewo iglaste przypominające z wyglądu młody świerk – należy do reliktów trzeciorzędowych. W całym rodzaju Taxus niewiele jest gatunków, w Europie znany jest tylko ten jeden. Mało tego, rodzaj Taxus jest jedyny w całej rodzinie Taxaceae. U Taxus baccata nie wyodrębniono podgatunków, co jest częste u starych gatunków roślin, więc z taksonomicznego punktu widzenia jest jednorodny. 
Cisy są drzewami długowiecznymi, mogą żyć grubo ponad 1000 lat. Pomimo tak długiego życia nie osiągają dużych rozmiarów. Maksymalnie rosną do 12–15 metrów. W nielicznych tylko przypadkach odnotowano ich wzrost o 2–3 metry więcej, jak w przypadku cisa z Harchington (17,4 m). To, że cisy nie są wysokie pomimo swej długowieczności, jest spowodowane wolnym tempem wzrostu. Najczęściej w ciągu roku przyrasta im jedynie od 0,5 cm do 10 cm, a i z czasem ten niewielki przyrost zanika. Czasami, ale jedynie u młodych drzewek dwudziesto-, trzydziestoletnich i to w sprzyjających warunkach, przyrost może być, jak na cisa, wprost gigantyczny i wynosić nawet 30–40 cm na rok. W Polsce do najwyższych cisów należą cisy w Henrykowie niedaleko Wrocławia oraz w Mogilnie niedaleko Krakowa – mają około 15 m wysokości.
Pomimo wcześniej wspomnianej jednolitości cis wydaje się gatunkiem morfologicznie dość zmiennym. Jest to spowodowane tym, że często w miastach spotyka się nie czysty gatunek, ale mieszańce. Najczęściej spotykanym mieszańcem jest Taxus×madia pochodzący z krzyżówki europejskiego Taxus baccata z japońskim Taxus cuspidata Siebold & Zucc., bardziej odpornym na mróz, dlatego chętnie sadzonym w miastach Europy. Poza tym obok formy drzewiastej cisy mogą tworzyć formy ­krzaczaste. Forma krzaczasta w naturalny sposób powstaje na skutek uszkodzenia pędu głównego, na przykład z powodu przemarznięcia podczas ostrej zimy lub w wyniku uszkodzenia mechanicznego. Na jego miejscu wyrastają wówczas liczne pędy, które rozrastają się szeroko, tworząc ogromne krzewy, często o płożących się bocznych gałęziach. Te z kolei łatwo ukorzeniają się i dalej rozrastają. Rozrastanie to umożliwiają liczne pąki śpiące, rozsiane po całym pniu i na gałęziach. Cecha ta jest wykorzystywana przez ogrodników, którzy specjalnie przycinają cisy, aby uzyskać gęste żywopłoty, lub tworzą z cisów piękne artystyczne formy zdobiące parki i ogrody, których ze względu na małe przyrosty nie trzeba co roku przycinać. Jest to dość wygodne dla ogrodników. Co ciekawe, cisy wyrastające z pąków bocznych gałązek zawsze tworzą formy krzaczaste. Zdolność ukorzeniania się pędów bocznych z wiekiem maleje. Dodatkowym atutem cisa jako obiektu zdobiącego miasta jest jego duża odporność na zanieczyszczenia powietrza.
Cis wytwarza bardzo rozbudowany system korzeniowy, dzięki czemu może być wielokrotnie przesadzany i to nawet w starszym wieku. Po przesadzeniu bardzo ładnie się przyjmuje. Zdolność do łatwego rozmnażania wegetatywnego i tworzenia w szkółkach ogrodniczych klonów może być sposobem do wprowadzenia tego gatunku z powrotem do lasów polskich. Ważne jest, aby nie wprowadzać do lasów mieszańców lub gatunków cisa pochodzących z innych regionów geograficznych. W ostatnich latach w Lasach Państwowych powstał program restytucji cisa, czyli zakładania upraw z sadzonek wyhodowanych w wytypowanych szkółkach leśnych. Jednak wybranie dla cisa odpowiedniego miejsca jest bardzo trudne ze względu na duże wymagania związane z  wilgotnością.
Oprócz formy krzaczastej cisy mogą tworzyć tak zwaną formę pienną, składającą się z kilku równoległych zrośniętych ze sobą pni, korona wówczas jest bardzo szeroka. W takim przypadku przy datowaniu wieku cisów łatwo o pomyłkę, w której można wziąć kilka zrośniętych pni za jeden. Ma to znaczenie przy ustalaniu wieku drzewa, bowiem wiek drzew sprawdza się poprzez badanie grubości pnia – robi się w tym celu specjalne wwierty.
Ciekawym zjawiskiem u cisa jest tak zwane wewnętrzne wypróchnianie pni. Polega ono na tym, że pień wewnątrz próchnieje, ale na zewnątrz wygląda zdrowo i dorodnie, co więcej, może przyrastać na grubość. Wypróchniałe drzewa nie przejawiają tendencji do dalszego rozpadu i mogą żyć jeszcze kilkaset lat. Takie zjawisko obserwuje się głównie u osobników starych. Ta niezwykła cecha znalazła swoje odbicie w mitologiach i podaniach ludowych, gdzie cis stał się symbolem niezniszczalności oraz symbolem zmarłych. Z wypróchniałym pniem rośnie najstarszy cis w Polsce w Henrykowie Lubańskim niedaleko Lubania na Dolnym Śląsku. Liczy on około 1300 lat. Niestety drzewo to zostało uszkodzone podczas huraganu w 1989 r. Obecnie są prowadzone prace pielęgnacyjne i ochronne zmierzające do poprawy stanu drzewa i utrzymaniu go jak najdłużej przy życiu.

Ekologia i wymagania siedliskowe cisa

Dzięki wysokiej koncentracji chlorofilu w igłach, cis dobrze znosi zaciemnienie, nawet bardzo silne, co jest jego atutem i daje mu przewagę w konkurencji o przestrzeń z innymi gatunkami. Ta własność jest wykorzystywana w parkach, gdzie sadzi się cisy w zacienieniu wyższych drzew. Nie znaczy to, że cis nie może rosnąć też na terenach nasłonecznionych, wręcz przeciwnie, często są spotykane osobniki rosnące na terenach otwartych, jednak siewki cisa i młode osobniki lepiej znoszą miejsca zacienione. Zgubne natomiast dla cisa jest przesadzanie go z miejsca zacienionego na słoneczne lub odwrotnie lub nagłe odsłonięcie miejsca, w którym rośnie, na przykład poprzez wycięcie drzew otaczających, taka zmiana najczęściej powoduje stopniowe jego zamieranie. 
Taxus baccata najlepiej rośnie na glebach żyznych, bogatych w próchnicę, chętniej  na terenach o charakterze zasadowym niż kwaśnym. Toleruje gleby ubogie, natomiast czynnikiem wyraźnie ograniczającym występowanie jest zbyt niski poziom wilgotności i zbyt niska temperatura, dlatego gatunek ten najlepiej czuje się w morskim, łagodnym klimacie. Spotykany jest też w górach, gdzie w reglach dolnym i górnym, pod i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy