Dołącz do czytelników
Brak wyników

Botanika

21 listopada 2018

NR 30 (Listopad 2018)

Cis pospolity – drzewo niezwykłe

0 207

Cis pospolity (Taxus baccata L.) – niepozorne drzewo iglaste przypominające z wyglądu młody świerk – należy do reliktów trzeciorzędowych. W całym rodzaju Taxus niewiele jest gatunków, w Europie znany jest tylko ten jeden. Mało tego, rodzaj Taxus jest jedyny w całej rodzinie Taxaceae. U Taxus baccata nie wyodrębniono podgatunków, co jest częste u starych gatunków roślin, więc z taksonomicznego punktu widzenia jest jednorodny. 
Cisy są drzewami długowiecznymi, mogą żyć grubo ponad 1000 lat. Pomimo tak długiego życia nie osiągają dużych rozmiarów. Maksymalnie rosną do 12–15 metrów. W nielicznych tylko przypadkach odnotowano ich wzrost o 2–3 metry więcej, jak w przypadku cisa z Harchington (17,4 m). To, że cisy nie są wysokie pomimo swej długowieczności, jest spowodowane wolnym tempem wzrostu. Najczęściej w ciągu roku przyrasta im jedynie od 0,5 cm do 10 cm, a i z czasem ten niewielki przyrost zanika. Czasami, ale jedynie u młodych drzewek dwudziesto-, trzydziestoletnich i to w sprzyjających warunkach, przyrost może być, jak na cisa, wprost gigantyczny i wynosić nawet 30–40 cm na rok. W Polsce do najwyższych cisów należą cisy w Henrykowie niedaleko Wrocławia oraz w Mogilnie niedaleko Krakowa – mają około 15 m wysokości.
Pomimo wcześniej wspomnianej jednolitości cis wydaje się gatunkiem morfologicznie dość zmiennym. Jest to spowodowane tym, że często w miastach spotyka się nie czysty gatunek, ale mieszańce. Najczęściej spotykanym mieszańcem jest Taxus×madia pochodzący z krzyżówki europejskiego Taxus baccata z japońskim Taxus cuspidata Siebold & Zucc., bardziej odpornym na mróz, dlatego chętnie sadzonym w miastach Europy. Poza tym obok formy drzewiastej cisy mogą tworzyć formy ­krzaczaste. Forma krzaczasta w naturalny sposób powstaje na skutek uszkodzenia pędu głównego, na przykład z powodu przemarznięcia podczas ostrej zimy lub w wyniku uszkodzenia mechanicznego. Na jego miejscu wyrastają wówczas liczne pędy, które rozrastają się szeroko, tworząc ogromne krzewy, często o płożących się bocznych gałęziach. Te z kolei łatwo ukorzeniają się i dalej rozrastają. Rozrastanie to umożliwiają liczne pąki śpiące, rozsiane po całym pniu i na gałęziach. Cecha ta jest wykorzystywana przez ogrodników, którzy specjalnie przycinają cisy, aby uzyskać gęste żywopłoty, lub tworzą z cisów piękne artystyczne formy zdobiące parki i ogrody, których ze względu na małe przyrosty nie trzeba co roku przycinać. Jest to dość wygodne dla ogrodników. Co ciekawe, cisy wyrastające z pąków bocznych gałązek zawsze tworzą formy krzaczaste. Zdolność ukorzeniania się pędów bocznych z wiekiem maleje. Dodatkowym atutem cisa jako obiektu zdobiącego miasta jest jego duża odporność na zanieczyszczenia powietrza.
Cis wytwarza bardzo rozbudowany system korzeniowy, dzięki czemu może być wielokrotnie przesadzany i to nawet w starszym wieku. Po przesadzeniu bardzo ładnie się przyjmuje. Zdolność do łatwego rozmnażania wegetatywnego i tworzenia w szkółkach ogrodniczych klonów może być sposobem do wprowadzenia tego gatunku z powrotem do lasów polskich. Ważne jest, aby nie wprowadzać do lasów mieszańców lub gatunków cisa pochodzących z innych regionów geograficznych. W ostatnich latach w Lasach Państwowych powstał program restytucji cisa, czyli zakładania upraw z sadzonek wyhodowanych w wytypowanych szkółkach leśnych. Jednak wybranie dla cisa odpowiedniego miejsca jest bardzo trudne ze względu na duże wymagania związane z  wilgotnością.
Oprócz formy krzaczastej cisy mogą tworzyć tak zwaną formę pienną, składającą się z kilku równoległych zrośniętych ze sobą pni, korona wówczas jest bardzo szeroka. W takim przypadku przy datowaniu wieku cisów łatwo o pomyłkę, w której można wziąć kilka zrośniętych pni za jeden. Ma to znaczenie przy ustalaniu wieku drzewa, bowiem wiek drzew sprawdza się poprzez badanie grubości pnia – robi się w tym celu specjalne wwierty.
Ciekawym zjawiskiem u cisa jest tak zwane wewnętrzne wypróchnianie pni. Polega ono na tym, że pień wewnątrz próchnieje, ale na zewnątrz wygląda zdrowo i dorodnie, co więcej, może przyrastać na grubość. Wypróchniałe drzewa nie przejawiają tendencji do dalszego rozpadu i mogą żyć jeszcze kilkaset lat. Takie zjawisko obserwuje się głównie u osobników starych. Ta niezwykła cecha znalazła swoje odbicie w mitologiach i podaniach ludowych, gdzie cis stał się symbolem niezniszczalności oraz symbolem zmarłych. Z wypróchniałym pniem rośnie najstarszy cis w Polsce w Henrykowie Lubańskim niedaleko Lubania na Dolnym Śląsku. Liczy on około 1300 lat. Niestety drzewo to zostało uszkodzone podczas huraganu w 1989 r. Obecnie są prowadzone prace pielęgnacyjne i ochronne zmierzające do poprawy stanu drzewa i utrzymaniu go jak najdłużej przy życiu.

Ekologia i wymagania siedliskowe cisa

Dzięki wysokiej koncentracji chlorofilu w igłach, cis dobrze znosi zaciemnienie, nawet bardzo silne, co jest jego atutem i daje mu przewagę w konkurencji o przestrzeń z innymi gatunkami. Ta własność jest wykorzystywana w parkach, gdzie sadzi się cisy w zacienieniu wyższych drzew. Nie znaczy to, że cis nie może rosnąć też na terenach nasłonecznionych, wręcz przeciwnie, często są spotykane osobniki rosnące na terenach otwartych, jednak siewki cisa i młode osobniki lepiej znoszą miejsca zacienione. Zgubne natomiast dla cisa jest przesadzanie go z miejsca zacienionego na słoneczne lub odwrotnie lub nagłe odsłonięcie miejsca, w którym rośnie, na przykład poprzez wycięcie drzew otaczających, taka zmiana najczęściej powoduje stopniowe jego zamieranie. 
Taxus baccata najlepiej rośnie na glebach żyznych, bogatych w próchnicę, chętniej  na terenach o charakterze zasadowym niż kwaśnym. Toleruje gleby ubogie, natomiast czynnikiem wyraźnie ograniczającym występowanie jest zbyt niski poziom wilgotności i zbyt niska temperatura, dlatego gatunek ten najlepiej czuje się w morskim, łagodnym klimacie. Spotykany jest też w górach, gdzie w reglach dolnym i górnym, pod innymi drzewami, na mniej nasłonecznionych zboczach, znajduje podobny mikroklimat do klimatu oceanicznego. W Alpach zasięg jego występowania dochodzi do 1400 m n.p.m., w Karpatach do 1600 m n.p.m., a na Kaukazie do 1500 m n.p.m. Cisy rosną też w suchszym klimacie, ale tylko na wilgotnych glebach i o wysokim poziomie wód gruntowych, z których w razie potrzeby mogą czerpać wodę. Jeżeli cisy znajdą się nagle w miejscu, gdzie nie ma wystarczającego poziomu wilgotności, na przykład na skutek zmian klimatycznych, zmniejszenia poziomu opadów, obniżenia wód gruntowych lub teren, na którym rosły, wysycha z innych przyczyn, wówczas  usychają. Drugą słabością cisa jest wrażliwość na niskie temperatury, co powoduje, że łatwo wymarza, stąd północno-wschodnia granica zasięgu występowania cisa w dużej mierze pokrywa się ze wschodnią granicą klimatu umiarkowanego. Klimat kontynentalny jest zbyt ostry i zbyt suchy dla cisów. Pomimo tych wymogów cisy żyją na ziemi od kilkudziesięciu milionów lat, chociaż jest ich coraz mniej. 

Cis pospolity – drzewo, które wymiera

Cis (Taxus baccata L.), mimo że nigdy nie tworzył zwartych drzewostanów, był kiedyś drzewem pospolitym, rósł w całej Europie Zachodniej, w Maroko i w Zachodniej Azji. Obecnie jest gatunkiem wymierającym. W niektórych krajach Europy wymarł całkowicie, w Polsce jeszcze występuje, choć rzadko, i pomimo ochrony z roku na rok liczba osobników tego gatunku w naszym kraju maleje. Obecnie najbogatszymi rejonami w naturalne zespoły cisów są Pomorze i Dolny Śląsk. Największy rezerwat cisów w Polsce znajduje się w Borach Tucholskich w Wierzchlesie nad jeziorem Mukrz, niedaleko Kościerzyny (Pomorze). Jest to Rezerwat Cisów Staropolskich im. Leona Wyczółkowskiego. Rośnie tutaj dość spora grupa, około 3500 starych drzew, najstarsze okazy liczą sobie prawie 700 lat, chociaż jak na cis jest to wiek raczej średni. W obszarze rezerwatu utworzono ścieżkę edukacyjną umożliwiającą zwiedzanie rezerwatu. W rezerwatach cisy są objęte ścisłą ochroną, formuła takiej ochrony oznacza, że niedopuszczalna jest jakakolwiek ingerencja człowieka w warunki ich życia, więc dba się tu o ochronę przed wszelkimi nienaturalnymi zmianami. W Polsce w wielu rezerwatach cisa, pomimo ścisłej ochrony, od lat obserwuje się brak odnawiania się tego drzewa, chociaż stare okazy owocują i zawiązują nasiona. Co ciekawe, zjawisko to zachodzi nawet w miejscach korzystnych dla rozwoju drzewa. Pojawiają się siewki, lecz w ciągu kilku lat młode cisy giną. Nie wiadomo dokładnie, jaka jest przyczyna tego zjawiska, przypuszcza się, że powodami są obniżenie się wód gruntowych i zmiany klimatyczne. Niestety w rezerwatach ścisłych nie można stosować sztucznych zabiegów nawadniających. 
Drugim dużym skupiskiem cisów w Polsce jest rezerwat w Jasieniu koło Radomska. W porównaniu z rezerwatem w Wierchlesie rośnie tu sporo młodszych drzew, ponieważ w latach 1913–1914 stary las został wycięty przez ówczesnego właściciela, który cenne drewno przeznaczył na opał w swojej hucie szkła. Jest to niepowetowana strata. Źródła wskazują, że do 1913 r. rosło tu ponad 50 tysięcy cisów, większość z nich były to egzemplarze liczące ponad 400 lat. Na obszarze Europy do największych skupisk tego gatunku należą cisy w Lesie Bakońskim na Węgrzech, rośnie tam około 45 tysięcy cisów, oraz w Kniaźdworze koło Kołomyi na Ukrainie, gdzie rośnie około 35 tysięcy cisów. Duże skupiska są też w Czechach. Wiele wspaniałych pojedynczych starych okazów cisa pospolitego znajduje się w Wielkiej Brytanii, na przykład w miejscowości Harchington rośnie największy cis w Europie mierzący 17,4 m wysokości. 
Poza rezerwatami w całej Europie w parkach, na starych cmentarzach, miejscach przykościelnych można spotkać stare osobniki Taxus baccata będące drzewami pomnikowymi. Najczęściej są to najstarsi przedstawiciele tego gatunku na świecie. Uważa się, że najstarszym drzewem w Europie jest właśnie cis pospolity rosnący w Szkocji, którego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy