Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ekologia

7 września 2018

NR 14 (Marzec 2016)

O świadomości i edukacji ekologicznej na przestrzeni czasu

270

Największy rozwój świadomości ekologicznej datuje się na XX w. W krajach wysoko rozwiniętych oraz bogatych społeczeństwach zaczęła szerzyć się myśl ekologiczna. Za ważne czynniki sprzyjające temu zjawisku można uznać globalizm, rozwój mass mediów, a także wzrost ilości osób wykształconych. 

Od powstania gatunku Homo sapiens Ziemia zmieniała swoje oblicze. Gatunek ten jak żaden inny starał się podporządkować sobie otaczający świat. Czerpał z zasobów środowiska, zmieniając stosunki wodne, parametry glebowe, hodując i modyfikując zwierzęta oraz ­rośliny. Jednak jedna z największych zmian nastąpiła w krajobrazie. Silny rozwój mózgu człowieka pozwalał mu na coraz lepsze rozumienie zjawisk w przyrodzie, a także oceny przydatności poszczególnych jej elementów. Przyczyniało się to do wzrostu natężenia wykorzystania poszczególnych komponentów środowiska przyrodniczego. Początkowo zastosowane drewno, np. do budowy i ogrzewania domów, zostało zastąpione przez kamień, cegłę, cement. Natomiast do ogrzewania budynków zaczęto wykorzystywać źródła kopalne, takie jak węgiel kamienny, brunatny, ropę naftową, gaz ziemny. Po dość długim czasie rabunkowej gospodarki człowiek zauważył, że jest komponentem środowiska przyrodniczego, a działania niszczące naturę uderzają w niego samego. Zrodziły się idea ochrony środowiska, wyhamowania korzystania z jego zasobów, a także myśl edukacji ekologicznej. Ta ostatnia miała skutkować wzrostem świadomości prośrodowiskowej w społeczeństwach, ponieważ oddziaływanie jednostki na przyrodę zależy od jej wiedzy ekologicznej, postępowania zgodnie z zasadami ekoetyki, a także poczucia odpowiedzialności za stan otaczającego świata. 

Czym jest świadomość ekologiczna?

Największy rozwój świadomości ekologicznej datuje się na XX w. W krajach wysoko rozwiniętych oraz bogatych społeczeństwach zaczęła szerzyć się myśl ekologiczna. Za ważne czynniki sprzyjające temu zjawisku można uznać globalizm, rozwój mass mediów, a także wzrost ilości osób wykształconych. 

Jak rozumieć pojęcie świadomość ekologiczna? W starożytności i średniowieczu słowo świadomość odnosiło się do funkcji jaźni. Oznacza to, że człowiek jako istota rozumna, moralna i działająca jest odpowiedzialny zarówno za czyny, jak i ich skutki. Świadomość ekologiczna w tym przedkartezjańskim znaczeniu związana jest z moralnym ustosunkowaniem się człowieka do przyrody. Natomiast nowożytne słowo świadomość odnosi się do funkcji kultury. Kontekst ten pokazuje powiązania odczuć, doznań, emocji z obowiązującymi normami czy wartościami. Natomiast termin ekologia został wprowadzony przez Ernesta Haeckela już w 1866 r., lecz w 1869 sformułował on dokładniejszą definicję pojęcia – ekologia zajmuje się badaniem wszystkich stosunków zwierzęcia z otaczającym je środowiskiem organicznym i nieorganicznym. Jednak po upływie lat i wielu próbach sprecyzowania znaczenia tego terminu, przyjęto, że ekologia powinna być rozumiana jako nauka o interakcjach, które to determinują rozmieszczenie i liczebność organizmów. Przedmiotem badań tej nauki stała się struktura przyrody, a także relacje pomiędzy poszczególnymi jej komponentami. Do ważnych zagadnień leżących w kwestii ekologii należy poszukiwanie związków, wzorców, a także stawianie prognoz na ich podstawie z wnioskowaniem naukowym.

Istnieje wiele definicji świadomości ekologicznej. Jedna z nich traktuje o tym, że jest to stan refleksji nad relacją człowiek – środowisko (...) jako pole aktualnego lub potencjalnego działania i oddziaływania człowieka (A. Biela, Świadomość ekologiczna w ujęciu wielowymiarowym [w:] Ochrona środowiska w nauczaniu i wychowaniu. Materiały 
II Ogólnopolskiej Konferencji). Zauważyć można, że kładzie ona nacisk na środowisko będące źródłem zasobów, z którego człowiek korzysta. Kolejna z definicji mówi o tym, że świadomość ekologiczna jest zespołem informacji i przekonań na temat środowiska naturalnego oraz postrzeganiem związków między stanem i charakterem środowiska naturalnego a warunkami i jakością życia człowieka (T. Burger, Świadomość ekologiczna społeczeństwa polskiego). Jednakże naj­obszerniejsze znaczenie świadomości ekologicznej można określić jako całokształt uznawanych idei, wartości, opinii o środowisku przyrodniczym i rozwoju człowieka (społeczeństwa), wspólnych dla określonych grup w danym okresie historycznym (T. Burger, Świadomość ekologiczna społeczeństwa polskiego). 

Różnorodny sposób ujęcia definicji świadomości ekologicznej na przestrzeni czasu spowodował, że współcześnie wyróżnia się kilka typów świadomości ekologicznej. Zostały one zestawione w poniższej tabeli.

Myśl o świadomości ekologicznej, wraz z upływem czasu, ewoluowała. Przedstawione jej typy różnią się między sobą. Jednak wydaje się, że jej głównym celem powinna być ochrona środowiska zmierzająca do zachowania go w jak najlepszym stanie dla następnych pokoleń.

Jak rozumieć edukację ekologiczną?

Edukacja ekologiczna (środowiskowa, sozologiczna, ekoedukacja) jest rozumiana jako wychowanie i wykształcenie człowieka nieobojętnego na środowisko przyrodnicze. Idea ta powstała w latach 60. XX w. 

Na edukację składa się wychowanie oraz nauczanie. Rola wychowawcza edukacji ekologicznej akcentuje jej wkład w kształtowanie wrażliwości, jak i emocjonalnej chęci działania na rzecz ochrony środowiska. Powinna być ona dopasowana do zapotrzebowań, jak i uwarunkowań ludzi, a także dostarczać wiedzy biologicznej, fizycznej, społecznej, gospodarczej czy kulturowej. Wszystkie te czynniki, kształtując jednostkę, mogą wpływać na stan środowiska naturalnego. 

Istnieje wiele różnorodnych definicji edukacji ekologicznej. Jako jedną z nich 

NAZWA TYPU OPIS
BIBLIJNY I
  • przyroda jest podporządkowana człowiekowi, a ten został stworzony, żeby nią władać
  • przedmiotowe traktowanie przyrody skutkuje nieumiejętnym korzystaniem ze środowiska, 
    co burzy panującą w nim równowagę 
BIBLIJNY II
  • człowiek kooperuje z przyrodą na zasadzie pracy
  • zdobywanie i wykorzystanie zasobów naturalnych decyduje o rozwoju i ulepszaniu osoby ludzkiej
  • pojawiają się granice w możliwościach gospodarowania w środowisku przyrodniczym – są nimi potrzeby człowieka
KONSERWACYJNY
  • nie ma potrzeby rezygnacji z postępu, potrzeb, produkcji, lecz należy ograniczyć szybkie zużycie dóbr naturalnych, co pozwoli na zachowanie ich dla przyszłych pokoleń
  • główne założenia: oszczędność i ponowne wykorzystanie 
ZEGISTYCZNY
  • ideologia zakładająca antyrozwojowość techniki, urbanizacji, badań naukowych, dąży do uniknięcia katastrofy naturalnego środowiska
FRANCISZKAŃSKI
  • myśl o jedności świata – spójność człowieka z przyrodą
  • traktuje o miłości do przyrody

Tab. 1. Typy świadomości ekologicznej. Opracowanie własne na podstawie: Edukacja ekologiczna w polskiej szkole, A. Klimska, M. Klimski

Najbardziej powszechny i preferowany w edukacji ekologicznej jest nurt umiarkowany, który wywodzi się z koncepcji ekorozwoju. Główną rolą edukacji ekologicznej w tym nurcie jest rozbudzenie w człowieku sumienia ekologicznego. Ponadto zwraca on także uwagę na piękno przyrody oraz na praktyczne rozwiązania na rzecz środowiska. 

można uznać potrzebę budowania właściwego obrazu relacji pomiędzy przyrodą, człowiekiem i społeczeństwem. Przedstawia ona kluczową rolę środowiska przyrodniczego dla życia jednostki, wyczulając na skutki nieprzemyślanej ingerencji człowieka w środowisko naturalne. Ważnym jej aspektem jest wskazanie Homo sapiens jako odpowiedzialnego za stan przyrody. Uważa się także, że edukacja ekologiczna, wspomagająca zrozumienie zależności między człowiekiem, jego wytworami i przyrodą, obejmować musi wszystkich ludzi bez wyjątku. 

Kolejny sposób ujęcia edukacji ekologicznej wskazuje, że należy ją spostrzegać jako psychologiczno-pedagogiczny rozwój człowieka, którego głównym celem jest stwarzanie kultury ekologicznej. Pojęcie kultura ekologiczna dotyczy kształtowania wrażliwości człowieka na sprawy dotyczące środowiska przyrodniczego oraz wskazania moralnego obowiązku dbałości o przyrodę. Zaznacza także potrzebę kreowania osobowości ekologicznej, która to kształtowana jest poprzez rozwijanie indywidualnej oraz społecznej osobowości jednostki.

Różne sposoby ujęcia edukacji ekologicznej ukazują, że mieści się ona w bardzo szerokim zakresie treści. Świadczy to o tym, że w jej nauczaniu stosować należy różnorodne metody i fo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy