Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

24 lipca 2018

NR 20 (Marzec 2017)

„Polowanie na naturę” czyli od bezpośredniej obserwacji zwierząt po skrzynki problemowe

0 38

Zastosowanie metod nauki języka migowego posłużyło do nawiązania kontaktu ze ssakami naczelnymi – szympansami i gorylami. Na przykład gorylicę Koko nauczono ponad tysiąca słów w języku migowym. Ta nietypowa metoda badań behawioralnych pozwoliła lepiej poznać emocje Koko oraz jej zdolności językowe. Naukowcy dowiedzieli się, że gorylica potrafi kłamać! Gdy w napadzie złości zniszczyła zlew, zapytana, kto to zrobił, zrzuciła winę na kota (Patterson, Gordon 2002). 

Szeroki wachlarz współcześnie stosowanych metod badania behawioru i zdolności zwierząt oraz istnienie różnych podejść i szkół pozwoliły na efektywne studiowanie tych procesów (Houck i Drickamer, 1996). Opracowane metody pozwalają badać zwierzęta o różnych rozmiarach ciała, zamieszkujące różnorodne, często trudne do eksploracji środowiska, np. wysokie góry, głębiny morskie lub podziemne korytarze. Metody te umożliwiają osiągnięcie odmiennych celów często wykraczających poza samo poznanie zachowań zwierząt. Wiedza pozyskana dzięki tym badaniom pozwala lepiej poznać psychikę zwierząt oraz pośrednio człowieka, wykorzystywana jest także w ochronie zagrożonych gatunków. 

Najstarszą, do dziś stosowaną metodą badania behawioru jest bezpośrednia obserwacja. Metoda ta pozwala rejestrować różne przejawy zachowania zwierząt: trwające przez dłuższy czas stany (np. sen, zbieranie pokarmu) oraz chwilowe zdarzenia (np. atak, znakowanie zapachem). Istnieje wiele technik zbierania danych podczas prowadzenia bezpośrednich obserwacji. ­Pozwalają one na wybranie najbardziej odpowiedniej metody w zależności od typu danych, które mają być zbierane (stany czy zdarzenia), a także liczby zwierząt, których zachowanie ma być jednocześnie rejestrowane. Przykładem może być metoda zbierania danych socjometrycznych, czyli stosunków pomiędzy osobnikami (­Sociometric Matrix Completion), ­podczas której badacz obserwuje wybrane pary, rejestrując zdarzenia, np. reakcje niekorzystne dla jednego lub obu osobników. Inną często stosowaną metodą jest metoda obserwacji osobnika centralnego (Focal-Animal Sampling), gdzie badacz skupia się na wybranym osobniku, dla którego notowane są zarówno sekwencja, jak i czas trwania kolejnych stanów i zdarzeń zwykle o tej samej porze dnia (Altmann, 1974). Bezpośrednia obserwacja ma wiele zalet: 

  • nie wymaga skomplikowanego i bardzo drogiego sprzętu, 
  • pozwala zaobserwować szeroki zakres zmian zachodzących w środowisku, wywołujących określone zachowania lub wpływających na ich modyfikację, których to zmian nie zarejestrują urządzenia (np. pojawienie się ptaka drapieżnego), 
  • może być zastosowana zarówno do pojedynczego osobnika, jak i do grupy zwierząt (grupy rodzinnej, stada, kolonii). 

Metoda bezpośredniej obserwacji ma również pewne wady i ograniczenia. Należą do nich: 

  • niemożność obserwacji zwierząt małych i prowadzących skryty tryb życia (fot. 2), 
  • efekt obserwatora, czyli występowanie pewnych oczekiwań u obserwatora co do zachowania się zwierząt (np. oczekiwanie większej agresywności u samców niż u samic), 
  • ingerencja obserwatora prowadząca do zmian w zachowaniu się zwierząt. 

Przykładem takiej ingerencji mogą być badania amerykańskiej zoolog Dian Fossey studiującej zachowania goryli górskich (Gorilla beringei beringei Matschie, 1914) (Rimmer, 201)]. Dzięki znajomości podstawowych relacji socjalnych występujących w stadzie oraz znajomości dźwięków wydawanych przez goryle oraz języka ciała badaczka była w stanie obserwować ich życie z bliska, ponieważ została przez goryle zaakceptowana (Fossey, 1983). Rimmer (2013) poddał w wątpliwość wyniki jej badań, wskazując na zakłócanie prawidłowych zachowań grupy rodzinnej goryli z uwagi na jej obecność. 

Aby obserwować osobniki należące do gatunków cechujących się niewielkimi rozmiarami ciała lub występujących w środowiskach trudno dostępnych, zwierzęta przenosi się do warunków ­półnaturalnych, na przykład do specjalnych wolier zlokalizowanych w środowisku bytowania zwierzęcia lub do warunków sztucznych (np. do zoo lub do laboratorium). W takich warunkach monitorowane mogą być zarówno zwierzęta urodzone w niewoli, jak i dzikie. Zaletami prowadzenia badań w warunkach półnaturalnych i sztucznych są zarówno możliwość większej kontroli zachowań socjalnych i niesocjalnych osobników, jak i całych grup, jak i lepsza kontrola środowiska, w którym bytują. W takich warunkach nie ma również zagrożeń dla obserwowanych zwierząt ze strony drapieżników. Wadami obserwacji prowadzonych w warunkach sztucznych są 

Podstawowe terminy
Homing – zdolność zwierzęcia do powracania przez nieznany sobie areał do swojego terytorium/miejsca gniazdowania
Efekt obserwatora – zafałszowanie wyników obserwacji spowodowanych oczekiwaniem przez obserwatora reakcji u obserwowanego organizmu
Telemetria – dziedzina komunikacji zajmująca się przesyłaniem danych na odległość; informacje mogą być przesyłane za pomocą fal radiowych, GSM lub poprzez sygnał satelitarny
Stereotypia – zachowanie będące odstępstwem od normy (np. chodzenie w kółko, kiwanie się) umożliwiające przetrwanie w nienaturalnym otoczeniu. 

ograniczona przestrzeń laboratoryjnych klatek, stres związany ze zmianą warunków życia, obce zapachy oraz obecność człowieka. Prowadzi to często do uzyskania zniekształconych lub błędnych wyników (Hosey, 2005). Porównując wyniki obserwacji zachowania się zwierząt, prowadzone w warunkach naturalnych i sztucznych, czasami notuje się istotne różnice. Holenderski etolog Frans de Waal podczas wieloletnich badań prowadzonych w Arnhem (Holandia) nad największą grupą szympansów Pan troglodytes (Blumenbach, 1775) hodowaną w ogrodzie zoologicznym, wykazał, że brak zagrożeń oraz stała dostępność pokarmu powodowała zmianę w zachowaniu się zwierząt. Frans de Vaal obserwował niekończącą się rywalizację i walkę o dominację pomiędzy osobnikami. Stosowane metody zdobywania i utrzymywania władzy nie były wcześniej obserwowane u szympansów w warunkach naturalnych, gdzie zwierzęta więcej czasu poświęcały na poszukiwanie pokarmu czy patrolowanie terenu (Dröscher, 1997). Wykryta różnica w zachowaniu się zwierząt spowodowana jest jednak nie tylko warunkami, w jakich są one hodowane, ale wynika również z miejsca, gdzie badane osobniki się urodziły (Blanchard i in., 1986, Liu i in., 2003). Zaobserwowano zmianę behawioru chomików europejskich urodzonych w warunkach zoo, a następnie wsiedlonych do środowiska naturalnego. Zwierzęta hodowlane były mniej czujne, co skutkowało likwidowaniem całych populacji przez drapieżniki (Kuiters i in., 2007). Chociaż bezpośrednie obserwacje przeprowadzane w warunkach naturalnych, półnaturalnych i sztucznych są stosowane do dziś, obecnie naukowcy skłaniają się ku nowocześniejszym metodom, które do minimum ograniczają wpływ obecności człowieka oraz zmienionego środowiska na obserwowane zwierzę.

Jedną z często stosowanych metod jest telemetria umożliwiająca śledzenie przemieszczania się badanych osobników nawet wówczas, gdy badacze przebywają na innym kontynencie (Markham, 2008) [fot. 3]. Przykładem może być obserwacja słoni afrykańskich (Loxodonta africana, Blumenbach, 1797) zaopatrzonych w nadajniki satelitarne, z których sygnał o lokalizacji osobnika przesyłany jest do bazy internetowej w Stanach Zjednoczonych (Thomas i in., 2008). Obecne zminiaturyzowane nadajniki mogą być przymocowane do małych zwierząt bez nadmiernego ich obciążania czy ograniczania zakresu ruchów (Markham, 2008). Za pomocą 


Fot. 2. Znakowanie poprzez farbowanie fragmentu futra u chomika europejskiego (Cricetus cricetus) umożliwia rozpoznanie osobnika podczas obserwacji zachowań społecznych (fot. U. Eichert)


Fot. 3. Nadajnik GPS pozwala śledzić loty ptaków (tutaj bociana) przemieszczającego się na duże odległości 

nadajników radiowych można również lokalizować owady, jednak tylko na krótkie dystanse (Kissling i in., 2014). Małe nadajniki GPS pozwalają z kolei śledzić długodystansowe przemieszczanie się ptaków, np. gołębi (Steiner i in., 2000). Rozwijająca się technologia umożliwia również badanie zachowań socjalnych zwierząt. Osobnikom zakładane są obroże z czujnikami należącymi do bezprzewodowej sieci czujnikowej WSN (ang. Wireless Sensor Network). Urządzenia te rejestrują wszystkie przypadki zbliżania się do siebie dwóch noszących obroże osobników, a następnie przesyłają informacje do urządzenia zbiorczego zwanego bramą. Brama przetwarza dane i umieszcza je w sieci internetowej, skąd pobierają je przebywający w laboratoriach badacze (Handcock i in., 2009).

Inną techniką monitorowania zwierząt i ich zachowania się są fotopułapki umieszczane w środowisku bytowania zwierząt z czujnikami włączającymi kamerę, gdy tylko zostanie wykryty ruch w i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy